Akademide Kovid-19 Konulu Makalelerde 'Hakemsiz Dergi' Tartismasi
Dünya genelinde Kovid19 salgini üzerine yazilan binlerce makalenin bir bölümünün hakem kontrolü yapilmadan sadece internet sitelerinde yayimlanmasi, bilginin hizli yayilmasi açisindan fayda saglarken bilim dünyasinda yeni tartismalara neden oldu ODTÜ URAP Koordinatörü Prof. Dr. Ural Akbulut: 'Hatali verilere dayanan makalelerin salginin önlenmesini yavaslatma tehlikesi bulunmaktadir' 'Hakem incelemesinden geçmeyen ve aralarinda hatali verilere dayali çok sayida Kovid19 makalesi, binlerce atif alabildigi için üniversite siralamalarinin güvenirligini sarsacaktir' Hacettepe Üniversitesi Ögretim Üyesi Prof. Dr. Murat Akova: 'Hakemsiz yayinlar, çeliskiler de yaratabiliyor, insanlar duymak istediklerini orada duyunca hakemsiz sekilde yayimlanan bir makaleye bile itibar edebiliyor' 'Mayis 2021'e kadar hakemli dergilerdeki Kovid19 ile iliskili makalelerin sadece yüzde 5'i önceden preprint (ön baski) olarak yayimlanmis'
SELMA KASAP - Dünya genelinde Kovid-19 salginini durdurmaya yönelik yazilan bilimsel makale sayisi, akademi dünyasinda ilk kez 1,5 yillik süreçte 210 binin üzerine çikarken, bu makalelerin hakem kontrolü olmadan, sadece internet sitelerinde ön baski ile yayimlanmasi, bilim dünyasinda yeni tartismalara neden oldu.
Türkiye'de üniversite siralamalari yapan kurulus olan ODTÜ URAP Laboratuvari Koordinatörü Prof. Dr. Ural Akbulut ile dünyanin önde gelen hakemli bilimsel tip dergilerinden The Lancet'te, Türkiye'nin Sinovac asisina iliskin Faz-3 çalismasinin sonuçlarini dünyaya duyuran makalenin koordinatör yazari Hacettepe Üniversitesi Ögretim Üyesi Prof. Dr. Murat Akova, konuya iliskin AA muhabirine degerlendirmelerde bulundu.
Ural Akbulut, Kovid-19 salgini nedeniyle, bazi bilimsel dergiler ile Oxford Yayincilik ve Avrupa Üniversiteler Birligi gibi 160 saygin kurulusun, 31 Ocak 2020'de yazili bir basin açiklamasi yaparak, Kovid-19 konusunda dergilere ulasan makalelerin hakem incelemesine göndermeden önce dergilerin internet sayfalarinda yayimlanmasinin yararli olacagini açikladigini ve bu önerinin saygin bilimsel dergilerin çogu tarafindan uygulamaya konuldugunu belirtti.
Saygin bilimsel dergilerin, kendilerine sunulan makaleleri bilim insanlarindan olusan hakemlerin olumlu görüslerini aldiktan sonra yayimladigina dikkati çeken Akbulut, bu nedenle makalelerin basilmasinin genellikle bir yil, bazen daha uzun zaman aldigini söyledi.
Kovid-19 salgini ortaya çiktiktan sonra asi, ilaç ve virüs gibi, salginla ilgili çesitli konularda 10 binlerce makalenin bilimsel dergilere sunuldugunu aktaran Akbulut, söyle konustu:
"Salginin ilk 10 ayinda dergilere Kovid-19 ile ilgili 125 bin makale gönderildi. Makale sayisi 1 Agustos 2021'de 210 bin 183'e ulasti. Kisa sürede sadece bir konuda bu kadar çok sayida makale yazilmasi bilim dünyasinda ilk kez gerçeklesti. Bu makalelerin hakemlere gönderilip görüs alinmasi çok zaman alacagi ve sürmekte olan salgina hizla önlem alinip çözüm bulunabilmesi için Kovid-19 makalelerine ayricalik tanidi. Yayin kuruluslari Kovid-19 makalelerini kisa süren bir ön incelemenin ardindan 'preprint' (ön baski) adi altinda internet sayfalarinda yayimliyorlar. Burada amaç, salginin önlenmesine yardimci olabilecek verilerin bilimsel çevreye ve topluma kisa sürede duyurulmasi. Bilim insanlari, bu makaleler hakkindaki olumlu ve olumsuz görüslerini ilgili web sayfasina ekleyebiliyor."
Bu yöntemle bilimsel olarak dogrulugu ve salgini önlemeye yardimci olacagi anlasilan makalelerdeki verilerin kisa sürede tüm dünyada bilim insanlarina isik tuttugunu dile getiren Akbulut, bilimsel açidan güvenilir olmayan, verilerinin hatali oldugu anlasilan veya önerilen yöntemlerin zararli olabilecegi belirlenen makalelerin ise web sitelerinden çikartildigini aktardi.
Böylece, bilim insanlarinin yanlis bilgiler nedeniyle zaman kaybetmesinin önlenmeye çalisildigini ifade eden Akbulut, bu yöntemle dergilerin internet sayfalarinda hakem incelemesi olmadan yayimlanan Kovid-19 makalelerinin bazilarinin çok ilgi çektigini, binlerce atif alabildigini anlatti.
- Bazi makaleler negatif atif aliyor
Hakem asamasindan geçmedikleri için bazi Kovid-19 makalelerindeki verilerin ve sonuçlarin güvenilmez oldugunu fark eden bilim insanlarinin, "negatif atif" da yaptigini belirten Akbulut, söyle devam etti:
"Bu tür negatif atif alan çok sayida makale, yayinci kuruluslarca sayfadan kaldiriliyor veya makale yazarlari tarafindan geri çekiliyor. Bu tür tartismali makaleler nedeniyle, bazi ülkelerde Kovid-19 hastalarina yararsiz ve tehlikeli oldugu kanitlanan ilaçlarin verilmeye devam edildigi rapor ediliyor. Kovid-19 ile ilgili çok sayida makalenin hakem incelemesi olmadan kisa sürede internet sayfalarinda yayimlanmasi faydali bilgilerin saglikçilara ulasmasini hizlandirmaktadir. Ancak hatali verilere dayanan makalelerin salginin önlenmesini yavaslatma tehlikesi bulunmaktadir."
Ural Akbulut, bilimsel dergilerin hakem incelemesinden geçmeden internet sayfalarinda yayimladiklari makaleleri hakemlere gönderip, olumlu görüs alanlari cilt ve sayfa numaralariyla yayimlayacaklarini kaydetti.
- "Akademik yükseltmelerde hakemsiz yayimlanmis makaleler dikkate alinmamali"
Akbulut, URAP'in her yil üniversite siralamasi yapan kuruluslardan biri oldugunu hatirlatarak, geçen yil hakemsiz ve sadece internet sitelerinde yayimlanan makalelerle ilgili aldiklari yeni karari da açikladi.
Prof. Dr. Ural Akbulut, sunlari kaydetti:
"Hakem incelemesinden geçmeyen ve aralarinda çok sayida hatali veriye dayali Kovid-19 makalesi, binlerce atif alabildigi için bu makaleler üniversite siralamalarinin güvenirligini sarsacaktir. Bu tür makalelerin önemli bir bölümü hakemlerce reddedilince, bu yil üniversite siralamalarinda çok üst siralara çikan bazi üniversiteler önümüzdeki yil alt siralara düsecektir. Bu nedenle URAP siralamalarinda bu yil, 2020 yilinda sadece internet sitesinde yayimlanmis ve hakem kontrolü olmayan Kovid-19 makaleleri degerlendirme disinda tutulmustur. Bu makalelerden, hakemlerden olumlu görüs alip normal sekilde yayimlananlar, önümüzdeki yildan itibaren siralamalarda degerlendirmeye alinacaktir. Öte yandan, hakemsiz makaleler çok sayida atif da alabiliyor. Bu nedenle üniversite yönetimlerinin, ögretim üyesi atama ve yükseltme kriterlerinde, sayi ve cilt numarasi olmayan, web sitelerinde sadece malumat olmasi için hakemsiz yayimlanmis dergilerdeki makaleleri dikkate almamalari gerekir."
- Türkiye'nin makalesi, 5 farkli hakem sürecinden geçirildi
The Lancet'te yayimlanan Türkiye'nin Sinovac asisina iliskin Faz-3 çalismasinin sonuçlarini dünyaya duyuran makalenin koordinatör yazari Hacettepe Üniversitesi Ögretim Üyesi Prof. Dr. Murat Akova ise bu yil mayis ayinda gönderdikleri makalelerinin, temmuz ayinda basildigini ve 5 farkli hakem kontrolünden geçtigini bildirdi.
Normal kosullarda bir makalenin basilma süresinin 4-5 ayi geçebildigini dile getiren Akova, "Kovid-19 salgini, bilgi paylasimini acilen gerektiren bir durum yaratti. Bazi tip dergileri, bu durumu hizlandirmak için yayin öncesi web siteleri adini verdikleri sayfalarda makaleleri yayimlamaya basladilar. Bu makaleler, bu sayfalarda yayimlanmadan önce sadece sekilsel olarak bakiliyor ve hakem kontrolünden geçirilmiyor. Aslinda hakemden geçmeyen bu makalelerin, bilimsel olarak içerikleri ve nitelikleri de belli degil." diye konustu.
Yayin öncesi internet sitelerinde yayimlanan ve yeterli nitelige sahip makalelerin hizli sekilde hakem kontrolünden geçtikten sonra dergide basildigini anlatan Akova, bu konudaki bir istatistigi kaynak göstererek, "Mayis 2021 tarihine kadar hakemli dergilerdeki Kovid-19 ile iliskili makalelerin sadece yüzde 5'i önceden preprint (ön baski) olarak yayimlanmis." bilgisini aktardi.
Ön baskiya, çok önemli bilimsel dergilerde yayimlanacak önemli makalelerin yani sira bilimsel olarak çok degeri olmayan bilimsel içeriklerin de alinabildigine dikkati çeken Akova, "Bu nedenle bilimsel anlamda bir verinin dogru oldugunun kanitlanabilmesi için ancak hakem elestirisinden geçmesi gerekir ve ciddi bir dergide yayimlandiktan sonra bilimsel kanit olarak kabul edilebilir. Bazi veri tabanlarinda, hakem elestirisinden geçmeyen bazi makaleler de taranir hale geldi." dedi.
- Sinovac ile ilgili Brezilya'nin hakemsiz yayini bir sekilde yayildi
Akova, bu duruma örnek gösterirken, hakemli dergide yayimladiklari ve Sinovac asisina iliskin ilk Faz-3 arastirmasinin sonuçlarinin bir benzerinin Brezilya'da yapildigini belirterek, sunlari kaydetti:
"Brezilyalilarin bu çalismalari, bizden önce bir internet sitesinde yer aldi ancak o çalisma hiç bir zaman bir dergide yayimlanmadi. Ancak Sinovac ile ilgili bu çalismalara çok sayida atif aldi. O makalede asinin etkinligi yüzde 50 gösterilmisti. Bu durumu bilmeyen çogu kisi ise 'Çin asisi yüzde 50 etkili' diye o makaleyi örnek gösterdi. Halbuki o makale bir hakem elestirisinden bile geçmedi. Makalemizin yayimlandigi The Lancet ise dünyanin bu konudaki en önemli ikinci yayinevi, buradaki makalemizde Sinovac asisinin etkinlik oranini yüzde 83 gösterdik. Hala bu asiyla ilgili hakemli bir dergide yayimlanmis baska bir Faz-3 çalismasi yok. Bazen internet sitelerindeki bu hakemsiz yayinlar, böyle çeliskiler de yaratabiliyor, insanlar duymak istediklerini orada duyunca hakemsiz sekilde yayimlanan bir makaleye bile bir sekilde itibar edebiliyor."
Kaynak: AA
Türkiye'de üniversite siralamalari yapan kurulus olan ODTÜ URAP Laboratuvari Koordinatörü Prof. Dr. Ural Akbulut ile dünyanin önde gelen hakemli bilimsel tip dergilerinden The Lancet'te, Türkiye'nin Sinovac asisina iliskin Faz-3 çalismasinin sonuçlarini dünyaya duyuran makalenin koordinatör yazari Hacettepe Üniversitesi Ögretim Üyesi Prof. Dr. Murat Akova, konuya iliskin AA muhabirine degerlendirmelerde bulundu.
Ural Akbulut, Kovid-19 salgini nedeniyle, bazi bilimsel dergiler ile Oxford Yayincilik ve Avrupa Üniversiteler Birligi gibi 160 saygin kurulusun, 31 Ocak 2020'de yazili bir basin açiklamasi yaparak, Kovid-19 konusunda dergilere ulasan makalelerin hakem incelemesine göndermeden önce dergilerin internet sayfalarinda yayimlanmasinin yararli olacagini açikladigini ve bu önerinin saygin bilimsel dergilerin çogu tarafindan uygulamaya konuldugunu belirtti.
Saygin bilimsel dergilerin, kendilerine sunulan makaleleri bilim insanlarindan olusan hakemlerin olumlu görüslerini aldiktan sonra yayimladigina dikkati çeken Akbulut, bu nedenle makalelerin basilmasinin genellikle bir yil, bazen daha uzun zaman aldigini söyledi.
Kovid-19 salgini ortaya çiktiktan sonra asi, ilaç ve virüs gibi, salginla ilgili çesitli konularda 10 binlerce makalenin bilimsel dergilere sunuldugunu aktaran Akbulut, söyle konustu:
"Salginin ilk 10 ayinda dergilere Kovid-19 ile ilgili 125 bin makale gönderildi. Makale sayisi 1 Agustos 2021'de 210 bin 183'e ulasti. Kisa sürede sadece bir konuda bu kadar çok sayida makale yazilmasi bilim dünyasinda ilk kez gerçeklesti. Bu makalelerin hakemlere gönderilip görüs alinmasi çok zaman alacagi ve sürmekte olan salgina hizla önlem alinip çözüm bulunabilmesi için Kovid-19 makalelerine ayricalik tanidi. Yayin kuruluslari Kovid-19 makalelerini kisa süren bir ön incelemenin ardindan 'preprint' (ön baski) adi altinda internet sayfalarinda yayimliyorlar. Burada amaç, salginin önlenmesine yardimci olabilecek verilerin bilimsel çevreye ve topluma kisa sürede duyurulmasi. Bilim insanlari, bu makaleler hakkindaki olumlu ve olumsuz görüslerini ilgili web sayfasina ekleyebiliyor."
Bu yöntemle bilimsel olarak dogrulugu ve salgini önlemeye yardimci olacagi anlasilan makalelerdeki verilerin kisa sürede tüm dünyada bilim insanlarina isik tuttugunu dile getiren Akbulut, bilimsel açidan güvenilir olmayan, verilerinin hatali oldugu anlasilan veya önerilen yöntemlerin zararli olabilecegi belirlenen makalelerin ise web sitelerinden çikartildigini aktardi.
Böylece, bilim insanlarinin yanlis bilgiler nedeniyle zaman kaybetmesinin önlenmeye çalisildigini ifade eden Akbulut, bu yöntemle dergilerin internet sayfalarinda hakem incelemesi olmadan yayimlanan Kovid-19 makalelerinin bazilarinin çok ilgi çektigini, binlerce atif alabildigini anlatti.
- Bazi makaleler negatif atif aliyor
Hakem asamasindan geçmedikleri için bazi Kovid-19 makalelerindeki verilerin ve sonuçlarin güvenilmez oldugunu fark eden bilim insanlarinin, "negatif atif" da yaptigini belirten Akbulut, söyle devam etti:
"Bu tür negatif atif alan çok sayida makale, yayinci kuruluslarca sayfadan kaldiriliyor veya makale yazarlari tarafindan geri çekiliyor. Bu tür tartismali makaleler nedeniyle, bazi ülkelerde Kovid-19 hastalarina yararsiz ve tehlikeli oldugu kanitlanan ilaçlarin verilmeye devam edildigi rapor ediliyor. Kovid-19 ile ilgili çok sayida makalenin hakem incelemesi olmadan kisa sürede internet sayfalarinda yayimlanmasi faydali bilgilerin saglikçilara ulasmasini hizlandirmaktadir. Ancak hatali verilere dayanan makalelerin salginin önlenmesini yavaslatma tehlikesi bulunmaktadir."
Ural Akbulut, bilimsel dergilerin hakem incelemesinden geçmeden internet sayfalarinda yayimladiklari makaleleri hakemlere gönderip, olumlu görüs alanlari cilt ve sayfa numaralariyla yayimlayacaklarini kaydetti.
- "Akademik yükseltmelerde hakemsiz yayimlanmis makaleler dikkate alinmamali"
Akbulut, URAP'in her yil üniversite siralamasi yapan kuruluslardan biri oldugunu hatirlatarak, geçen yil hakemsiz ve sadece internet sitelerinde yayimlanan makalelerle ilgili aldiklari yeni karari da açikladi.
Prof. Dr. Ural Akbulut, sunlari kaydetti:
"Hakem incelemesinden geçmeyen ve aralarinda çok sayida hatali veriye dayali Kovid-19 makalesi, binlerce atif alabildigi için bu makaleler üniversite siralamalarinin güvenirligini sarsacaktir. Bu tür makalelerin önemli bir bölümü hakemlerce reddedilince, bu yil üniversite siralamalarinda çok üst siralara çikan bazi üniversiteler önümüzdeki yil alt siralara düsecektir. Bu nedenle URAP siralamalarinda bu yil, 2020 yilinda sadece internet sitesinde yayimlanmis ve hakem kontrolü olmayan Kovid-19 makaleleri degerlendirme disinda tutulmustur. Bu makalelerden, hakemlerden olumlu görüs alip normal sekilde yayimlananlar, önümüzdeki yildan itibaren siralamalarda degerlendirmeye alinacaktir. Öte yandan, hakemsiz makaleler çok sayida atif da alabiliyor. Bu nedenle üniversite yönetimlerinin, ögretim üyesi atama ve yükseltme kriterlerinde, sayi ve cilt numarasi olmayan, web sitelerinde sadece malumat olmasi için hakemsiz yayimlanmis dergilerdeki makaleleri dikkate almamalari gerekir."
- Türkiye'nin makalesi, 5 farkli hakem sürecinden geçirildi
The Lancet'te yayimlanan Türkiye'nin Sinovac asisina iliskin Faz-3 çalismasinin sonuçlarini dünyaya duyuran makalenin koordinatör yazari Hacettepe Üniversitesi Ögretim Üyesi Prof. Dr. Murat Akova ise bu yil mayis ayinda gönderdikleri makalelerinin, temmuz ayinda basildigini ve 5 farkli hakem kontrolünden geçtigini bildirdi.
Normal kosullarda bir makalenin basilma süresinin 4-5 ayi geçebildigini dile getiren Akova, "Kovid-19 salgini, bilgi paylasimini acilen gerektiren bir durum yaratti. Bazi tip dergileri, bu durumu hizlandirmak için yayin öncesi web siteleri adini verdikleri sayfalarda makaleleri yayimlamaya basladilar. Bu makaleler, bu sayfalarda yayimlanmadan önce sadece sekilsel olarak bakiliyor ve hakem kontrolünden geçirilmiyor. Aslinda hakemden geçmeyen bu makalelerin, bilimsel olarak içerikleri ve nitelikleri de belli degil." diye konustu.
Yayin öncesi internet sitelerinde yayimlanan ve yeterli nitelige sahip makalelerin hizli sekilde hakem kontrolünden geçtikten sonra dergide basildigini anlatan Akova, bu konudaki bir istatistigi kaynak göstererek, "Mayis 2021 tarihine kadar hakemli dergilerdeki Kovid-19 ile iliskili makalelerin sadece yüzde 5'i önceden preprint (ön baski) olarak yayimlanmis." bilgisini aktardi.
Ön baskiya, çok önemli bilimsel dergilerde yayimlanacak önemli makalelerin yani sira bilimsel olarak çok degeri olmayan bilimsel içeriklerin de alinabildigine dikkati çeken Akova, "Bu nedenle bilimsel anlamda bir verinin dogru oldugunun kanitlanabilmesi için ancak hakem elestirisinden geçmesi gerekir ve ciddi bir dergide yayimlandiktan sonra bilimsel kanit olarak kabul edilebilir. Bazi veri tabanlarinda, hakem elestirisinden geçmeyen bazi makaleler de taranir hale geldi." dedi.
- Sinovac ile ilgili Brezilya'nin hakemsiz yayini bir sekilde yayildi
Akova, bu duruma örnek gösterirken, hakemli dergide yayimladiklari ve Sinovac asisina iliskin ilk Faz-3 arastirmasinin sonuçlarinin bir benzerinin Brezilya'da yapildigini belirterek, sunlari kaydetti:
"Brezilyalilarin bu çalismalari, bizden önce bir internet sitesinde yer aldi ancak o çalisma hiç bir zaman bir dergide yayimlanmadi. Ancak Sinovac ile ilgili bu çalismalara çok sayida atif aldi. O makalede asinin etkinligi yüzde 50 gösterilmisti. Bu durumu bilmeyen çogu kisi ise 'Çin asisi yüzde 50 etkili' diye o makaleyi örnek gösterdi. Halbuki o makale bir hakem elestirisinden bile geçmedi. Makalemizin yayimlandigi The Lancet ise dünyanin bu konudaki en önemli ikinci yayinevi, buradaki makalemizde Sinovac asisinin etkinlik oranini yüzde 83 gösterdik. Hala bu asiyla ilgili hakemli bir dergide yayimlanmis baska bir Faz-3 çalismasi yok. Bazen internet sitelerindeki bu hakemsiz yayinlar, böyle çeliskiler de yaratabiliyor, insanlar duymak istediklerini orada duyunca hakemsiz sekilde yayimlanan bir makaleye bile bir sekilde itibar edebiliyor."