ANALIZ - Gine'de Geliyorum Diyen Darbenin Perde Arkasi
Gine'de ilk kez demokratik yollarla iktidara gelen ancak hizla, sert elestiriler yönelttigi seleflerine benzeyen Cumhurbaskani Conde’ye karsi 5 Eylül'de yapilan askeri darbe ülkede tarihin tekerrür ettigini gösterirken, birçok açidan da ilkleri barindiriyor Bir askeri darbede sosyal medya ilk kez böyle hayati bir rol oynadi. Ordu içinde sadik bir grup asker direnise geçmeye hazirlanirken Conde'nin alikonuldugunu gösteren karelerin sosyal medyada hizla yayilmasi iktidar yanlisi güçlerin gardini düsürdü ECOWAS ve Afrika Birligi gibi bölgesel kuruluslar, Mali'de 9 ayda iki kez yasanan darbeden hareketle askerin, yönetimde beklenenden daha uzun kalabileceginden endise ediyor
DAKAR -F. ESMA ARSLAN- Gine’de ilk kez demokratik yollarla iktidara gelen Cumhurbaskani Alpha Conde’ye karsi 5 Eylül’de yapilan askeri darbe ülkede tarihin tekerrür ettigini gösterirken, birçok açidan da ilkleri barindiriyor.
5 Nisan 2017’de Gine Cumhurbaskanligi Sarayi Sekoutoureya’da Cumhurbaskani Alpha Conde ile röportaj yaptigimda dört yil sonra olacaklari tahmin etmek mümkün degildi. Gine’de geçirdigim 15 günde Conde’nin yani sira hükümetin çesitli aktörlerinden balik pazarinda günde 2 dolara çalisan kadinlara kadar birçok kisiyle röportaj yapma ve onlara nasil bir Gine hayal ettiklerini sorma imkânim oldu. Umutsuz görünen Gine halki, Conde’nin verdigi sözleri tutmadigindan sikâyet ediyordu. Bu sözlerin basinda elektrik sorunu geliyordu. Conde, 2015’te ülkenin en büyük hidroelektrik santralini açsa da nüfusun ancak yüzde 40’i elektrige ulasabiliyordu.
Conde’nin yaratmak istedigi Gine ile gerçekte olan birbirinden isik yili kadar uzakti. Görev süresi üç yil sonra bitecek olan Conde, devrilmesine zemin hazirlayacak çok ciddi bir manevra yapti ve üçüncü dönemine devam etmek için referandumla anayasayi degistirdi.
- 50 yillik mücadelenin ardindan gelen iktidar
Ülkenin batisindaki Boke kentinde 4 Mart 1938’de dogan Conde, egitimini Sorbonne Üniversitesinde tamamladi. Siyasete ögrencilik yillarinda ilgi duymaya baslayan Conde, 1951’de kurulan ve Fransiz sömürgesi Afrika ülkelerinin bagimsizligini savunan Fransa’daki Afrikali Ögrenciler Federasyonunun (FEANF) 1963’te yöneticiligine seçildi. Bir yandan FEANF bünyesinde çesitli faaliyetler yürüten Conde diger yandan da yaz tatillerinde ülkesine dönerek siyasi çevrelerle temas kuruyordu.
Conde, Fransa’da lise yillarinda benimsedigi panafrikanizm idealinden bir daha ayrilmadi. Çalkantili siyasi yasaminda ölüm cezasina çarptirildi, sürgüne yollandi, hapse atildi ama o ideallerinden, demokratik ve müreffeh bir Gine hayalinden vazgeçmedi.
Conde 2010’da ülkedeki ilk demokratik güç degisimiyle seçildiginde 73 yasindaydi. Cumhurbaskanligina oturmasi neredeyse 50 yillik bir mücadele sonunda gerçeklesti. Fransa’dan bagimsizligini kazandigi 1958’den bu yana askeri darbelerden ve geçis hükümetlerinin pençesinden kurtulamayan Gine’de artik demokrasi rüzgâri esecekti. Ancak o rüzgâr 2019’da aniden siddetli bir firtinaya dönüstü.
- Tarihin 19 yil sonra tekerrürü
Alpha Conde’nin Birlesmis Milletler (BM) Genel Kurulu sonrasinda Eylül 2019’da ABD’deki Gine diasporasiyla yaptigi görüsmedeki açiklamalari ülke gündeminde adeta bomba etkisi yaratti. “Yakinda bir anayasa degisikligi referandumuna hazirlanin,” ifadelerini kullanan Conde’nin üçüncü kez cumhurbaskani olma arzusu bir pazar sabahi, 5 Eylül 2021’de darbeyle sonuçlandi. Ancak ilginç olan, her yönüyle kendisini ülkesinin bagimsizligina adayan bu liderin, amansizca elestirdigi seleflerine bu kadar hizla benzemesiydi.
Conde, darbeyle basa gelen General Lansana Conte’nin, 2001’de anayasayi degistirerek 2003’te üçüncü kez cumhurbaskani olmasina siddetle karsi çikan isimlerin basindaydi. Conte’nin üçüncü dönemine devam etmek adina anayasayi degistirmesini elestiren Conde için tarih, 19 yil sonra ironik sekilde tekerrür etti. Kendisine yöneltilen tüm tepki ve elestirilere, genis çapli sokak olaylarina ragmen Conde, Ekim 2020’de yeniden seçilerek, üçüncü kez basa geldi.
- Darbe Conde’nin en güvendigi isimden geldi
Gazeteci François Soudan’in kaleme aldigi Conde ile söylesilerden olusan ve 2020’de basilan “Afrika için bir vizyon” baslikli kitapta yer alan bilgilere göre Conde, orduya çok güvendigini ve artik silahli kuvvetlerin milli bir kimlik kazandigina dikkat çekiyordu.
Conde, uluslararasi basina verdigi röportajlarda da Gine’de artik darbe ihtimalinin olmadiginin altini çizerek, ordunun sadakatinden övgüyle bahsediyordu. Hatta, “Beni silahla öldürebilirler belki ama asla deviremezler,” diyecek kadar da silahli kuvvetlerden emindi. Oysa ihanet ordunun içinde en çok güvendigi, kendisinin özellikle yetistirdigi bir askerden geldi.
Alpha Conde’nin 2018’de olusturdugu Özel Kuvvetler Birliklerinin (GFS) basina getirilen Mamady Doumbouya, bu görevinden önce Conde’nin istegiyle Paris Harp Okulunda egitim aldi. Fransiz Yabanci Lejyonunda uzun yillar görev yapan ve Fransiz vatandasi olan Doumbouya, 15 yillik askeri kariyerinde Afganistan, Fildisi Sahili ve Orta Afrika Cumhuriyeti’nde çesitli operasyonlara katildi. Ilk kez 2018’de Gine’nin bagimsizliginin 60’inci yil dönümü kutlamalarinda kamuoyu karsisina çikan Doumbouya, Conde’nin güvenini giderek daha fazla kazanmaya basladi. Bugün 41 yasinda olan bu genç asker, ayni dönemde Savunma Bakani Mohamed Diane’de ise bazi soru isaretlerine neden odu.
Doumbouya, 2020’de seçim öncesi GFS’nin sehir disindaki bir askeri üsse tasinmasi fikrine siddetle karsi çikti ve Conde’yi seçim sürecinde tehlike altinda olabilecegine inandirdi.
Normalde sehir disinda konuslanmasi gereken özel kuvvetlerin, Cumhurbaskanligi Sarayina bir kilometre mesafede bulunmasi da darbenin bu kadar kolay ve çabuk yapilmasinda önemli rol oynadi. Savunma Bakani Diane’nin Conde’yi Doumbouya’ya karsi sik sik uyarmaya çalistigi ancak Conde’nin istihbarattan gelen bazi notlari dahi görmezden geldigi ise darbenin ardindan basina yansidi.
Conde’nin Doumbouya’yi kendisinin yetistirdigi, ona özel egitim aldirdigini söyleyerek, elestirileri yersiz buldugu biliniyor. Etnik kökenin siyasette önemli oldugu Gine’de, Doumbouya ile Conde’nin ayni etnik kökene sahip olmasi da Conde’de daha fazla güven olusturdu.
- Darbe bildirisinde devlet televizyonu “out”, sosyal aglar “in”
5 Eylül Pazar sabahi Cumhurbaskanligi Sarayi etrafinda silah sesleri duyulduguna iliskin haberler yayilmaya basladiginda Twitter’a Conde’nin alikonulduguna iliskin bir fotograf düstü.
Oldukça bitkin görünen Conde, gömleginin 2-3 dügmesi açilmis, önünde askerlerle, umursamaz sekilde koltukta oturuyordu. Ilk etapta inanilmasi güç olan bu kare, bir anda darbenin seyrini degistirdi. Akabinde yine Twitter’a günes gözlüklü, kirmizi bereli bir askerin darbe bildirisi okudugu bir video düstü. Bu kisi Mamady Doumbouya idi ve artik darbe gerçeklesmisti. Darbeciler, devlet televizyonuna ilk fotografin paylasilmasindan yaklasik iki saat sonra gitti ve Twitter’da paylasilan videodaki bildirinin aynisini okudu.
Bir askeri darbede sosyal medya ilk kez böyle hayati bir rol oynadi. Conde’nin yakin dostu da olan Fransiz gazeteci François Soudan, Jeune Afrique dergisinde darbenin arka planina iliskin kaleme aldigi makalede bunun stratejik bir hamle oldugunu yazdi.
Soudan’a göre, Savunma Bakani Diane ile ordu içinde Conde’ye sadik bir grup asker direnise geçmeye hazirlanirken bu karelerin sosyal medyada hizla yayilmasi iktidarin gardini düsürdü. Kimse darbeye o karelerden sonra direnç göstermedi.
- Jerry Rawlings’ten alinti
Doumbouya, bildiride, ülkedeki kötü gidisat nedeniyle yönetime el koyduklarini ve Ulusal Birlik ve Kalkinma Komitesini (CNRD) kurduklarini duyurdu. Konusmasinda, Gana’nin efsanevi lideri ve darbeyle basa gelen Jerry Rawlings’ten de alinti yapan Doumbaya’nin, “Eger halk, kendi elitleri tarafindan ezilirse, halka özgürlüklerini geri vermek ordunun görevidir,” ifadesi dikkati çekti. Doumbaya darbeden iki gün sonra ise “@PresidentCNRD” ismiyle Twitter’da hesap açti. Gine’nin yerel dilde “kadin” anlamina gelmesine atfen ilk olarak “Gine güzel bir kadin gibi. Artik ona tecavüz etmemize gerek yok, onu sevmeliyiz,” paylasiminda bulundu. Ancak gelen tepkiler nedeniyle bu paylasimini kisa sürede sildi.
Simdilik sokaklarda alkislarla karsilanan Doumbaya’nin, alinti yaptigi Rawlings gibi darbeyle gelmesine ragmen halk destegi kazanip kazanamayacagini ise zaman gösterecek.
- Bölge liderlerine üçüncü dönem mesaji
Bütün bunlarin yani sira Gine’de ilk demokratik güç degisiminin yasandigi 2010’dan bu yana gerçeklesen ilk askeri darbe, bölgede üçüncü dönem adaylik konusunda israrci liderlere de bir uyari niteligi tasiyor. Zira Fildisi Sahili Cumhurbaskani Alassane Ouattara da anayasadaki iki dönem kisitlamasina ragmen Ekim 2020’de üçüncü dönemine seçilmis ve bu karari tipki Gine’deki gibi tepkiyle karsilanmisti.
Açikça ifade etmese de Senegal Cumhurbaskani Macky Sall’in de 2024 seçimlerinde üçüncü dönemine aday olmak istedigi biliniyor. Senegal basininda Conde’nin devrilmesinden sonra çikan haberlerde de Senegal’in de bu darbeden ders çikarmasi gerektigine dikkat çekiliyor.
ECOWAS ve Afrika Birligi gibi bölgesel kuruluslar, Mali’de 9 ayda iki kez yasanan darbeden hareketle askerin, yönetimde beklenenden daha uzun kalabileceginden endise ediyor. En kisa sürede bir geçis hükümetinin kurulmasi ilk öncelikler arasinda yer alirken ülkedeki yönetim degisimi dünya piyasalarinda da hareketlilige neden oldu.
Dünyanin en büyük ikinci boksit üreticisi olan Gine’de darbenin ardindan yasanan arz endiseleri nedeniyle Londra Metal Borsasi’nda (LME) alüminyum ton basina 3 bin dolara çikarak, 2008’den bu yana en yüksek seviyesine ulasti. Askeri cunta, darbe sonrasinda maden isletmelerine dokunmayacagini açiklasa da piyasadaki arz endisesinin önüne geçilemedi. Gine’nin alüminyum üretiminde kullanilan boksitin en önemli ikinci tedarikçisi konumunda yer aldigini not etmek gerekiyor.
Kaynak: AA
5 Nisan 2017’de Gine Cumhurbaskanligi Sarayi Sekoutoureya’da Cumhurbaskani Alpha Conde ile röportaj yaptigimda dört yil sonra olacaklari tahmin etmek mümkün degildi. Gine’de geçirdigim 15 günde Conde’nin yani sira hükümetin çesitli aktörlerinden balik pazarinda günde 2 dolara çalisan kadinlara kadar birçok kisiyle röportaj yapma ve onlara nasil bir Gine hayal ettiklerini sorma imkânim oldu. Umutsuz görünen Gine halki, Conde’nin verdigi sözleri tutmadigindan sikâyet ediyordu. Bu sözlerin basinda elektrik sorunu geliyordu. Conde, 2015’te ülkenin en büyük hidroelektrik santralini açsa da nüfusun ancak yüzde 40’i elektrige ulasabiliyordu.
Conde’nin yaratmak istedigi Gine ile gerçekte olan birbirinden isik yili kadar uzakti. Görev süresi üç yil sonra bitecek olan Conde, devrilmesine zemin hazirlayacak çok ciddi bir manevra yapti ve üçüncü dönemine devam etmek için referandumla anayasayi degistirdi.
- 50 yillik mücadelenin ardindan gelen iktidar
Ülkenin batisindaki Boke kentinde 4 Mart 1938’de dogan Conde, egitimini Sorbonne Üniversitesinde tamamladi. Siyasete ögrencilik yillarinda ilgi duymaya baslayan Conde, 1951’de kurulan ve Fransiz sömürgesi Afrika ülkelerinin bagimsizligini savunan Fransa’daki Afrikali Ögrenciler Federasyonunun (FEANF) 1963’te yöneticiligine seçildi. Bir yandan FEANF bünyesinde çesitli faaliyetler yürüten Conde diger yandan da yaz tatillerinde ülkesine dönerek siyasi çevrelerle temas kuruyordu.
Conde, Fransa’da lise yillarinda benimsedigi panafrikanizm idealinden bir daha ayrilmadi. Çalkantili siyasi yasaminda ölüm cezasina çarptirildi, sürgüne yollandi, hapse atildi ama o ideallerinden, demokratik ve müreffeh bir Gine hayalinden vazgeçmedi.
Conde 2010’da ülkedeki ilk demokratik güç degisimiyle seçildiginde 73 yasindaydi. Cumhurbaskanligina oturmasi neredeyse 50 yillik bir mücadele sonunda gerçeklesti. Fransa’dan bagimsizligini kazandigi 1958’den bu yana askeri darbelerden ve geçis hükümetlerinin pençesinden kurtulamayan Gine’de artik demokrasi rüzgâri esecekti. Ancak o rüzgâr 2019’da aniden siddetli bir firtinaya dönüstü.
- Tarihin 19 yil sonra tekerrürü
Alpha Conde’nin Birlesmis Milletler (BM) Genel Kurulu sonrasinda Eylül 2019’da ABD’deki Gine diasporasiyla yaptigi görüsmedeki açiklamalari ülke gündeminde adeta bomba etkisi yaratti. “Yakinda bir anayasa degisikligi referandumuna hazirlanin,” ifadelerini kullanan Conde’nin üçüncü kez cumhurbaskani olma arzusu bir pazar sabahi, 5 Eylül 2021’de darbeyle sonuçlandi. Ancak ilginç olan, her yönüyle kendisini ülkesinin bagimsizligina adayan bu liderin, amansizca elestirdigi seleflerine bu kadar hizla benzemesiydi.
Conde, darbeyle basa gelen General Lansana Conte’nin, 2001’de anayasayi degistirerek 2003’te üçüncü kez cumhurbaskani olmasina siddetle karsi çikan isimlerin basindaydi. Conte’nin üçüncü dönemine devam etmek adina anayasayi degistirmesini elestiren Conde için tarih, 19 yil sonra ironik sekilde tekerrür etti. Kendisine yöneltilen tüm tepki ve elestirilere, genis çapli sokak olaylarina ragmen Conde, Ekim 2020’de yeniden seçilerek, üçüncü kez basa geldi.
- Darbe Conde’nin en güvendigi isimden geldi
Gazeteci François Soudan’in kaleme aldigi Conde ile söylesilerden olusan ve 2020’de basilan “Afrika için bir vizyon” baslikli kitapta yer alan bilgilere göre Conde, orduya çok güvendigini ve artik silahli kuvvetlerin milli bir kimlik kazandigina dikkat çekiyordu.
Conde, uluslararasi basina verdigi röportajlarda da Gine’de artik darbe ihtimalinin olmadiginin altini çizerek, ordunun sadakatinden övgüyle bahsediyordu. Hatta, “Beni silahla öldürebilirler belki ama asla deviremezler,” diyecek kadar da silahli kuvvetlerden emindi. Oysa ihanet ordunun içinde en çok güvendigi, kendisinin özellikle yetistirdigi bir askerden geldi.
Alpha Conde’nin 2018’de olusturdugu Özel Kuvvetler Birliklerinin (GFS) basina getirilen Mamady Doumbouya, bu görevinden önce Conde’nin istegiyle Paris Harp Okulunda egitim aldi. Fransiz Yabanci Lejyonunda uzun yillar görev yapan ve Fransiz vatandasi olan Doumbouya, 15 yillik askeri kariyerinde Afganistan, Fildisi Sahili ve Orta Afrika Cumhuriyeti’nde çesitli operasyonlara katildi. Ilk kez 2018’de Gine’nin bagimsizliginin 60’inci yil dönümü kutlamalarinda kamuoyu karsisina çikan Doumbouya, Conde’nin güvenini giderek daha fazla kazanmaya basladi. Bugün 41 yasinda olan bu genç asker, ayni dönemde Savunma Bakani Mohamed Diane’de ise bazi soru isaretlerine neden odu.
Doumbouya, 2020’de seçim öncesi GFS’nin sehir disindaki bir askeri üsse tasinmasi fikrine siddetle karsi çikti ve Conde’yi seçim sürecinde tehlike altinda olabilecegine inandirdi.
Normalde sehir disinda konuslanmasi gereken özel kuvvetlerin, Cumhurbaskanligi Sarayina bir kilometre mesafede bulunmasi da darbenin bu kadar kolay ve çabuk yapilmasinda önemli rol oynadi. Savunma Bakani Diane’nin Conde’yi Doumbouya’ya karsi sik sik uyarmaya çalistigi ancak Conde’nin istihbarattan gelen bazi notlari dahi görmezden geldigi ise darbenin ardindan basina yansidi.
Conde’nin Doumbouya’yi kendisinin yetistirdigi, ona özel egitim aldirdigini söyleyerek, elestirileri yersiz buldugu biliniyor. Etnik kökenin siyasette önemli oldugu Gine’de, Doumbouya ile Conde’nin ayni etnik kökene sahip olmasi da Conde’de daha fazla güven olusturdu.
- Darbe bildirisinde devlet televizyonu “out”, sosyal aglar “in”
5 Eylül Pazar sabahi Cumhurbaskanligi Sarayi etrafinda silah sesleri duyulduguna iliskin haberler yayilmaya basladiginda Twitter’a Conde’nin alikonulduguna iliskin bir fotograf düstü.
Oldukça bitkin görünen Conde, gömleginin 2-3 dügmesi açilmis, önünde askerlerle, umursamaz sekilde koltukta oturuyordu. Ilk etapta inanilmasi güç olan bu kare, bir anda darbenin seyrini degistirdi. Akabinde yine Twitter’a günes gözlüklü, kirmizi bereli bir askerin darbe bildirisi okudugu bir video düstü. Bu kisi Mamady Doumbouya idi ve artik darbe gerçeklesmisti. Darbeciler, devlet televizyonuna ilk fotografin paylasilmasindan yaklasik iki saat sonra gitti ve Twitter’da paylasilan videodaki bildirinin aynisini okudu.
Bir askeri darbede sosyal medya ilk kez böyle hayati bir rol oynadi. Conde’nin yakin dostu da olan Fransiz gazeteci François Soudan, Jeune Afrique dergisinde darbenin arka planina iliskin kaleme aldigi makalede bunun stratejik bir hamle oldugunu yazdi.
Soudan’a göre, Savunma Bakani Diane ile ordu içinde Conde’ye sadik bir grup asker direnise geçmeye hazirlanirken bu karelerin sosyal medyada hizla yayilmasi iktidarin gardini düsürdü. Kimse darbeye o karelerden sonra direnç göstermedi.
- Jerry Rawlings’ten alinti
Doumbouya, bildiride, ülkedeki kötü gidisat nedeniyle yönetime el koyduklarini ve Ulusal Birlik ve Kalkinma Komitesini (CNRD) kurduklarini duyurdu. Konusmasinda, Gana’nin efsanevi lideri ve darbeyle basa gelen Jerry Rawlings’ten de alinti yapan Doumbaya’nin, “Eger halk, kendi elitleri tarafindan ezilirse, halka özgürlüklerini geri vermek ordunun görevidir,” ifadesi dikkati çekti. Doumbaya darbeden iki gün sonra ise “@PresidentCNRD” ismiyle Twitter’da hesap açti. Gine’nin yerel dilde “kadin” anlamina gelmesine atfen ilk olarak “Gine güzel bir kadin gibi. Artik ona tecavüz etmemize gerek yok, onu sevmeliyiz,” paylasiminda bulundu. Ancak gelen tepkiler nedeniyle bu paylasimini kisa sürede sildi.
Simdilik sokaklarda alkislarla karsilanan Doumbaya’nin, alinti yaptigi Rawlings gibi darbeyle gelmesine ragmen halk destegi kazanip kazanamayacagini ise zaman gösterecek.
- Bölge liderlerine üçüncü dönem mesaji
Bütün bunlarin yani sira Gine’de ilk demokratik güç degisiminin yasandigi 2010’dan bu yana gerçeklesen ilk askeri darbe, bölgede üçüncü dönem adaylik konusunda israrci liderlere de bir uyari niteligi tasiyor. Zira Fildisi Sahili Cumhurbaskani Alassane Ouattara da anayasadaki iki dönem kisitlamasina ragmen Ekim 2020’de üçüncü dönemine seçilmis ve bu karari tipki Gine’deki gibi tepkiyle karsilanmisti.
Açikça ifade etmese de Senegal Cumhurbaskani Macky Sall’in de 2024 seçimlerinde üçüncü dönemine aday olmak istedigi biliniyor. Senegal basininda Conde’nin devrilmesinden sonra çikan haberlerde de Senegal’in de bu darbeden ders çikarmasi gerektigine dikkat çekiliyor.
ECOWAS ve Afrika Birligi gibi bölgesel kuruluslar, Mali’de 9 ayda iki kez yasanan darbeden hareketle askerin, yönetimde beklenenden daha uzun kalabileceginden endise ediyor. En kisa sürede bir geçis hükümetinin kurulmasi ilk öncelikler arasinda yer alirken ülkedeki yönetim degisimi dünya piyasalarinda da hareketlilige neden oldu.
Dünyanin en büyük ikinci boksit üreticisi olan Gine’de darbenin ardindan yasanan arz endiseleri nedeniyle Londra Metal Borsasi’nda (LME) alüminyum ton basina 3 bin dolara çikarak, 2008’den bu yana en yüksek seviyesine ulasti. Askeri cunta, darbe sonrasinda maden isletmelerine dokunmayacagini açiklasa da piyasadaki arz endisesinin önüne geçilemedi. Gine’nin alüminyum üretiminde kullanilan boksitin en önemli ikinci tedarikçisi konumunda yer aldigini not etmek gerekiyor.