ANALIZ - Israil'de Bennett'in 100 Günü Açiklamasi Idareci Basbakan
12 yillik Netanyahu devrinin gölgesinde göreve baslayan Bennett, tecrübesizliklerine ve hassas koalisyon dengelerine ragmen su ana kadar ciddi bir krize yol açmadi ve liderlikten ziyade 'idareci' bir basbakan profili çizdi Bennett’in basbakanligi Lapid’e devredene kadar birtakim yüzeysel tavizler haricinde Bati Seria’da isgal politikasini devam ettirecegi ve bunda çok da büyük bir engelle karsilasmayacagi tahmin ediliyor Bennett dis politikada ise dikkat çekici ziyaretler gerçeklestirdi ve Agustos ayindaki ABD ziyaretiyle yeni bir dönemin habercisi olacak bazi sinyaller verdi Bennett’in Biden’a yönelik “Israil olarak, Amerika’dan kendimizi savunmasi için asker göndermesini asla istemedik ve istemeyecegiz. Bu bizim isimiz ve kendi güvenligimizi asla dis kaynaklara bagli hale getirmeyecegiz” sözleri, yeni bir dönemin habercisi Bennett’in koalisyonunun Netanyahu tehdidine karsi hayatta kalmak için yaptigi cambazligi ne kadar sürdürebilecegi önümüzdeki dönemde daha net ortaya çikacak Netanyahu’yu devirmesine ve ondan daha farkli bir siyasi profilde hareket etmesine ragmen Bennett, Filistin meselesinde selefinden çok da farkli olmayan bir tavir sergiliyor ve isgal politikasini devam ettiriyor
ISTANBUL -F. SEMSETTIN ISIK/M. FATIH YAVUZ- 13 Haziran 2021’de Israil Parlamentosu Knesset’te yemin ederek göreve baslayan Naftali Bennett, basbakanlik koltugundaki 100. gününü tamamladi.
On iki yillik Binyamin “Bibi” Netanyahu iktidarina son vererek, Yesh Atid (Gelecek Var) partisi lideri Yair Lapid’in basini çektigi muhalif kanatla koalisyon kuran Bennett, üç ayi geçen basbakanligi süresince takip edilmeye deger bir portre çizdi. Selefi Bibi’nin aksine su ana kadar daha sakin görünen Bennett, bunun yani sira görece genç bir basbakan olarak zaman zaman tecrübesizliginin kurbani oldu. Iç politikada Bennett, Filistin’le müzakere hususundaki belirsizlik, Gazze ile yasanan gerilim, pandemi sürecinde ülke içerisinde yasanan yeni dalga ve son olarak Filistinli alti mahkûmun Gilboa Hapishanesinden tünel kazarak kaçmasi gibi gündemlerle basa çikmak durumunda kalirken, dis politikada muhataplariyla Israil’de yeni bir döneme isaret etmek istedigini gösterdi. Bununla birlikte Netanyahu sonrasinda daha düsük profilde bir Israil basbakani gördügümüz söylenebilir.
Göreve geldigi günden beri adeta bir ipte cambazlik yapmak zorunda oldugunun farkinda olan Bennett, halihazirda asiri sagdan sola uzanan genis yelpazeli bir koalisyonun liderligini yürütüyor. Üstelik, asiri sag görüslere sahip partisi Yamina’nin (Saga Dogru) diger koalisyon ortaklarina nazaran yalniz 7 sandalyeye sahip olmasi, kendisini zorlayan baslica etmenlerden birisi olarak görünüyor. Dindar Siyonizmi temsil eden bir parti olmasina ragmen, yerlesimleri destekleyen sag partilerin agirlikli olarak Netanyahu safinda kaldigi hesap edilirse, Bennett sol partilerle yaptigi bu ittifaktan ötürü ayrica siyaseten riskli bir durumda.
On iki yillik rekor Netanyahu devrinin gölgesi de Bennett iktidarinin üzerinde. Sansasyonel aile hayati ve pahali zevkleriyle taninan Netanyahu'nun aksine Bennett, aile hayati ve yasantisi itibariyla adeta “anti-Bibi” imaji çizmek istiyor. Bennett bir taraftan liderligini ön plana çikariyor diger yandan ise basini çektigi koalisyonun hassas dengelerini gözetiyor. Bu kirilgan zeminin belki de dogal bir sonucu olarak Bennett zaman zaman tecrübesizce hareket ediyor. Örnegin 5 Temmuz’da gerçeklesen bir basin toplantisinda Netanyahu’dan bahsederken sehven “basbakan” tabirini kullandi.[1] Bir defasinda ise Gazze sinirinda öldürülen askerin ismini babasinin ismiyle karistirdi.[2] Bu nevi talihsizliklerden ve Netanyahu sonrasi izledigi düsük profilden ötürü özellikle Israil’de sol cenah, ünlü gazeteci Gideon Levy’nin tabiriyle, Bennett’i “lider degil ama idareci” bir figür olarak degerlendiriyor.
Her seye ragmen Bennett bu dönemde simdilik basarili bir strateji izlemis görünüyor. Bennett bu baglamda siyaseten farkli görüslere sahip, hatta kisisel olarak husumetli oldugu bazi isimlere dahi kabinede kendi portfolyolarinda alanlar tanidi ve kendi siyasi çizgisine muhalif tavirlarina karsi da pragmatik bir tavir sergiledi. Bu isimlerin basinda ise Mavi Beyaz partisi lideri Benny Gantz geliyor. 2014’teki Gazze savasi esnasinda dönemin genelkurmay baskanligini yürüten Gantz’i “zayif, pasif ve etkisiz” olmakla suçlayan [3] Bennett’in, o günden bu yana kendisiyle arasinda soguk rüzgarlar esiyordu. Fakat yeni hükümetle birlikte Bennett, Gantz’la hem kusak farkindan hem de siyasi çizgilerden ötürü yasanabilecek muhtemel ihtilaflari göz ardi etmeyi yegledi. Bu durumun en büyük göstergelerinden biri de Filistin Devlet Baskani Mahmud Abbas’la Gantz’in gerçeklestirdigi toplanti oldu. Bennett, Abbas’a karsi oldukça sert tutumuna ve kendisiyle görüsmeyi mutlak surette reddetmesine [4] ragmen, Gantz’in kendisiyle bir araya gelmesine karsi bir tavir sergilemedi. Onun yerine görüsmeyi önemsizlestirmeye ve medyada çok da fazla yer tutmayacak sekilde lanse etmeye çalisti. Israil’de hükümete yakin kaynaklar ise Gantz’in kendisinden çok daha az oy almis bir ismin basbakanlik koltuguna oturmasindan rahatsizlik duydugunu ve hükümeti dagitma hususunda en yüksek potansiyele sahip isim oldugunu belirtiyor.
Bennett’in pragmatik tavrinin en net örnegi ise koalisyondaki en büyük ortagi Lapid’le olan iliskisinde ortaya çikiyor. Lapid’in basbakanlikta ilk sirayi, kendisinden iki kattan daha fazla oy aldigi Bennett’a vermesi, ülkede hem 2019 Mart ayindan beri devam eden seçim döngüsünü hem de 12 yillik Netanyahu iktidarini bitirdi. Bu kritik hamlenin bir sonucu olsa gerek, Bennett da Netanyahu sonrasi dönemde Lapid’in ülkenin dis politikasinin “demokrat” ve “uzlasmaci” bir vitrin yüzü olmasina alan açti. Bu baglamda Lapid’in özellikle Avrupa Birligi (AB) ülkeleriyle yürüttügü diplomasi trafigi de Netanyahu döneminde Visegrad grubuyla Brüksel’e muhalefet stratejisinde sikisip kalmis AB dis politikasinin yenilenmesi adina önemliydi. Ancak bununla birlikte, Lapid’in temsil ettigi merkez/merkez-sol çizginin Filistinlilere yönelik daha uzlasmaci tavrina karsi Bennett’in temsil ettigi radikal sagci çizgi potansiyel sürtüsme alanlarinin basinda geliyor. Üstelik bazi Israilli analistler, Lapid’in basbakanligi ilk olarak Bennett’a vermekle aslinda stratejik olarak daha avantajli konuma geçtigini iddia ediyor. Çünkü sol ile ittifak yapmasindan ötürü sag seçmence elestirilen Bennett, basbakanlik koltugunu devredene kadar hayli yipranabilir ve Lapid’in eli çok daha güçlenebilir.
Ayrica Filistin’le müzakere hususunda, Bennett’in muhtemel müzakerelere dair sorumlulugu Lapid’e yükleyerek kendi seçmen kitlesi nezdinde itibarini korumak isteyebilecegini vurgulamak gerekiyor. Yukarida belirtildigi gibi, koalisyondaki diger partilere göre daha az sandalyeye sahip olmasi ve sol partilerle de hükümet adina müttefik olmasi, Bennett’i sahin bir tavir izlemeye sevk edecektir. Nitekim, Netanyahu döneminden farksiz olarak yerlesimlerin insaatina devam edildigi gibi Savunma Bakani Gantz da son olarak Bati Seria’da Filistinlilere 863 insaat ruhsati verilmesi karsiliginda yerlesim yerlerinde 2 bin 223 yeni konut insa etme plani sundu. [5] Bennett’in basbakanligi Lapid’e devredene kadar birtakim yüzeysel tavizler haricinde Bati Seria’da isgal politikasini devam ettirecegi ve bunda çok da büyük bir engelle karsilasmayacagi tahmin ediliyor.
Bennett dis politikada ise dikkat çekici ziyaretler gerçeklestirdi ve Agustos ayindaki ABD ziyaretiyle de yeni bir dönemin habercisi olacak bazi sinyaller verdi. Bunlardan ilki, Temmuz ayinda Amman’da Kral Abdullah ile gizlice gerçeklestirilen görüsme oldu. Hatirlanacagi üzere Netanyahu iktidarinin son zamanlarinda Israil ile Ürdün arasindaki iliskiler epey gerilmisti. Ürdün Veliaht Prensi bin Abdullah'in Mescid-i Aksa’ya yapacagi ziyaretin Israil güvenlik makamlariyla yasanan anlasmazlik üzerine iptal edilmesinin ardindan, Amman yönetimi de Netanyahu’nun uçagina hava sahasini kullanma izni vermedi ve Birlesik Arap Emirlikleri (BAE) ziyaretini ertelemesine neden oldu. Bennett bu ziyaretiyle birlikte iliskilerde yeni bir sayfa açmak istedigini gösterdi. Gerilen iliskilerin ardindan bir Israil basbakaninin Ürdün’e gerçeklestirdigi ilk ziyaret olmasi hasebiyle, görüsmenin “oldukça iyimser” bir havada geçtigi ifade edildi. Güvenlik is birliginin yani sira Israil, Ürdün’e 50 milyon metreküp su saglayacagini Disisleri Bakanligi sitesinde yayinlanan anlasmayla duyurdu.
Bennett’in bir diger dikkat çekici ziyareti ise Misir’a oldu. Bennett 13 Eylül’de Misir’in Sarm es-Seyh kentinde Misir Cumhurbaskani Abdulfettah es-Sisi ile görüstü ve 10 yillik aranin ardindan ülkeyi resmi olarak ziyaret eden ilk Israil basbakani oldu. Görüsme, ayni zamanda Israil bayraginin Misir ile görüsmede ilk defa görüntülendigi ve iki ülke liderinin özellikle ABD’ye mesaj verdigi bir toplanti olarak tarihe geçti. Bu baglamda Bennett, bölgede liderlik konumunu pekistirmek istedigini gösterirken, ayni zamanda hem Misir hem de Ürdün ile olan geleneksellesmis güvenlik is birligini, geçtigimiz yil imzalanan “Ibrahim Anlasmasi” sonucu Körfez ülkeleriyle yasanan normallesme dalgasina feda etmeyecegini gösterdi.
Öte yandan, Agustos ayinda gerçeklestirdigi ABD ziyareti ve ABD Baskani Joe Biden’la görüsmesi, Bennett’in 100 günlük basbakanligi ve bundan sonra neler olacagi konusunda en net görüntüyü veren gelisme oldu. ABD’nin Afganistan’dan çekilmesi ve Kabil’in Taliban kontrolüne geçmesi sebebiyle daha ileri bir tarihe alinan ziyaret, önceki dönemde Donald Trump ve Netanyahu arasindaki “senli benli” havanin aksine daha resmi bir havada gerçeklesti. Ziyaretin ABD bakimindan önemine bakacak olursak, Biden’in Netanyahu ile olan dostlugunun bilinmesine ragmen, Bennett öncülügündeki bir hükümeti önemsedigine dair tavri gözlerden kaçmadi. [6] Nitekim Biden, Obama döneminde Netanyahu’nun Cumhuriyetçilere yanasarak adeta ABD iç siyasetinde bir aktör olarak müdahil olusunun iliskilere ne denli zarar verdigini gördü ve bunun yinelenmemesi için özellikle Iran’la nükleer müzakereler ve Çin’in Israil’deki yatirimlari konusunda, daha çalisilabilir bir Bennett-Lapid hükümetini tercih ediyor. Dolayisiyla, bu iyimser havayi bozmamak adina iki lider arasinda Filistin meselesine dair sadece söylem bazinda bir-iki cümlelik kisa bir açiklama haricinde ciddi bir konusmanin geçmemesi de not edilmesi gereken bir gelismeydi.
Ziyaretin Israil tarafindan önemine gelecek olursak, Bennett’in da Biden’la birlikte hem küresel boyutta hem de bölgede yasanan degisimi benimsemek istedigi söylenebilir. Fakat ayni zamanda bu yeni dönemde Bennett’in bölgede Israil’in ABD’den bagimsiz neler yapabilecegini ve ne kadar tek tarafli hareket edebilecegini görmek istedigine tanik olabiliriz. Israilli diplomatik kaynaklar, Afganistan’dan çekilmesinden sonra bölgedeki aktörlerin ABD’ye olan güvenlerinin sarsildiginin altini çiziyorlar. Nitekim Bennett’in Biden’a yönelik “Israil olarak, Amerika’dan kendimizi savunmasi için asker göndermesini asla istemedik ve istemeyecegiz. Bu bizim isimiz ve kendi güvenligimizi asla dis kaynaklara bagli hale getirmeyecegiz,” sözleri, bu yeni dönemin habercisi. [7] Bu operasyonel bagimsizlik fikri aslinda Netanyahu döneminde ortaya çikan bir duruma da dayaniyor. New York Times gazetesinde yakin zaman önce çikan bir analizde Israil’in yillar içerisinde ABD’ye nazaran Iran’a karsi istihbaratta üstünlük kurdugu ve Netanyahu’nun da bu üstünlügü, Trump’i 2018 yilinda nükleer anlasmadan çekilmesine ikna edecek sekilde kullandigi ifade edildi. [8] Bu üstünlüge dayanarak Israil, bir dizi operasyonlari ABD’den bagimsiz olarak yürütebilir.
ABD’ye olan bagimliligin azaltilmasi ve Israil’in kendi güvenligini kendi saglamasi gerektigi fikrinin bir diger boyutu da aslinda Bennett’in yapmis oldugu Misir ve Ürdün ziyaretlerinde görülebilir. Bölgede halihazirda yasanan degisimle birlikte Israil, ortaya çikan bölgesel denklemde yalniz kalmak istemedigini belli ediyor. Bu degisim kapsaminda örnegin Misir ve BAE Türkiye’yle bir diplomasi trafigi yürütürken, Cumhurbaskani Recep Tayyip Erdogan’in Israilli mevkidasi Isaac Herzog’u tebrik ettigi bir telefon görüsmesi gerçeklestirildi. Son olarak Katar Emiri Seyh Temim bin Hamed Al Sani, Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman ve BAE Ulusal Güvenlik Müstesari Seyh Tahnun bin Zayid Al Nahyan’in Kizildeniz’de bir araya gelmesi de bölgede yeni bir realitenin ortaya çiktiginin göstergesi oldu. Bu realite de Netanyahu döneminde basta Iran olmak üzere Türkiye ve Katar’i dislamaya yönelik Körfez ülkeleriyle kurulan ittifakin gittikçe bir illüzyona dönüstügünü gösterdi. Kisacasi, Iran’la mücadele ve Türkiye-Katar nüfuzunu kirmayi amaçlayan dar çerçeveli bir ittifak yerini is birligine açik ve karsilikli iyi niyetin ön plana çiktigi dengeli bir bölge denklemine birakti. Israil’in 100 günlük yeni hükümeti, önümüzdeki dönemde bu denklemden dislanmayacak sekilde yerini saglamlastirmayi hedefleyen hamleler yapabilir.
Sonuç olarak Bennett, tecrübesizliklerine ve hassas koalisyon dengesine ragmen simdilik basarili bir is çikarmis görünüyor. Ancak Netanyahu’yu devirmesine ve ondan daha farkli bir siyasi profilde hareket etmesine ragmen Bennett, Filistin meselesinde selefinden çok da farkli olmayan bir tavir sergiliyor ve isgal politikasini devam ettiriyor. Bu noktada, koalisyonun Netanyahu tehdidine karsi hayatta kalmak için yaptigi cambazligi ne kadar sürdürebilecegi önümüzdeki dönemde daha net ortaya çikacaktir.
[Fatih Semsettin Isik TRT World Arastirma Merkezinde arastirmacidir]
[Mustafa Fatih Yavuz TRT World Kudüs muhabiridir]
[1] https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bennett-accidentally-calls-netanyahu-prime-minister-quickly-corrects-himself/
[2] https://www.jpost.com/israel-news/mother-of-injured-border-police-officer-to-bennett-where-are-you-677474
[3] https://www.jpost.com/opinion/bennetts-greatest-threat-might-be-benny-gantz-opinion-678542
[4] https://www.timesofisrael.com/bennett-says-he-wont-meet-with-abbas-after-pa-chief-brought-israel-before-icc/
[5] https://www.aa.com.tr/en/middle-east/israel-pursuing-major-settlement-plan-in-east-jerusalem/2350609
[6] https://www.aa.com.tr/tr/dunya/uzmanlara-gore-biden-bennett-gorusmesinde-dostluk-ifadeleri-taahhut-sinirina-ulasmadi/2353292
[7] https://www.timesofisrael.com/full-text-biden-and-bennetts-statements-at-the-white-house
[8] https://www.nytimes.com/2021/08/26/world/middleeast/us-israel-bennett-cia-mossad.html
Kaynak: AA
On iki yillik Binyamin “Bibi” Netanyahu iktidarina son vererek, Yesh Atid (Gelecek Var) partisi lideri Yair Lapid’in basini çektigi muhalif kanatla koalisyon kuran Bennett, üç ayi geçen basbakanligi süresince takip edilmeye deger bir portre çizdi. Selefi Bibi’nin aksine su ana kadar daha sakin görünen Bennett, bunun yani sira görece genç bir basbakan olarak zaman zaman tecrübesizliginin kurbani oldu. Iç politikada Bennett, Filistin’le müzakere hususundaki belirsizlik, Gazze ile yasanan gerilim, pandemi sürecinde ülke içerisinde yasanan yeni dalga ve son olarak Filistinli alti mahkûmun Gilboa Hapishanesinden tünel kazarak kaçmasi gibi gündemlerle basa çikmak durumunda kalirken, dis politikada muhataplariyla Israil’de yeni bir döneme isaret etmek istedigini gösterdi. Bununla birlikte Netanyahu sonrasinda daha düsük profilde bir Israil basbakani gördügümüz söylenebilir.
Göreve geldigi günden beri adeta bir ipte cambazlik yapmak zorunda oldugunun farkinda olan Bennett, halihazirda asiri sagdan sola uzanan genis yelpazeli bir koalisyonun liderligini yürütüyor. Üstelik, asiri sag görüslere sahip partisi Yamina’nin (Saga Dogru) diger koalisyon ortaklarina nazaran yalniz 7 sandalyeye sahip olmasi, kendisini zorlayan baslica etmenlerden birisi olarak görünüyor. Dindar Siyonizmi temsil eden bir parti olmasina ragmen, yerlesimleri destekleyen sag partilerin agirlikli olarak Netanyahu safinda kaldigi hesap edilirse, Bennett sol partilerle yaptigi bu ittifaktan ötürü ayrica siyaseten riskli bir durumda.
On iki yillik rekor Netanyahu devrinin gölgesi de Bennett iktidarinin üzerinde. Sansasyonel aile hayati ve pahali zevkleriyle taninan Netanyahu'nun aksine Bennett, aile hayati ve yasantisi itibariyla adeta “anti-Bibi” imaji çizmek istiyor. Bennett bir taraftan liderligini ön plana çikariyor diger yandan ise basini çektigi koalisyonun hassas dengelerini gözetiyor. Bu kirilgan zeminin belki de dogal bir sonucu olarak Bennett zaman zaman tecrübesizce hareket ediyor. Örnegin 5 Temmuz’da gerçeklesen bir basin toplantisinda Netanyahu’dan bahsederken sehven “basbakan” tabirini kullandi.[1] Bir defasinda ise Gazze sinirinda öldürülen askerin ismini babasinin ismiyle karistirdi.[2] Bu nevi talihsizliklerden ve Netanyahu sonrasi izledigi düsük profilden ötürü özellikle Israil’de sol cenah, ünlü gazeteci Gideon Levy’nin tabiriyle, Bennett’i “lider degil ama idareci” bir figür olarak degerlendiriyor.
Her seye ragmen Bennett bu dönemde simdilik basarili bir strateji izlemis görünüyor. Bennett bu baglamda siyaseten farkli görüslere sahip, hatta kisisel olarak husumetli oldugu bazi isimlere dahi kabinede kendi portfolyolarinda alanlar tanidi ve kendi siyasi çizgisine muhalif tavirlarina karsi da pragmatik bir tavir sergiledi. Bu isimlerin basinda ise Mavi Beyaz partisi lideri Benny Gantz geliyor. 2014’teki Gazze savasi esnasinda dönemin genelkurmay baskanligini yürüten Gantz’i “zayif, pasif ve etkisiz” olmakla suçlayan [3] Bennett’in, o günden bu yana kendisiyle arasinda soguk rüzgarlar esiyordu. Fakat yeni hükümetle birlikte Bennett, Gantz’la hem kusak farkindan hem de siyasi çizgilerden ötürü yasanabilecek muhtemel ihtilaflari göz ardi etmeyi yegledi. Bu durumun en büyük göstergelerinden biri de Filistin Devlet Baskani Mahmud Abbas’la Gantz’in gerçeklestirdigi toplanti oldu. Bennett, Abbas’a karsi oldukça sert tutumuna ve kendisiyle görüsmeyi mutlak surette reddetmesine [4] ragmen, Gantz’in kendisiyle bir araya gelmesine karsi bir tavir sergilemedi. Onun yerine görüsmeyi önemsizlestirmeye ve medyada çok da fazla yer tutmayacak sekilde lanse etmeye çalisti. Israil’de hükümete yakin kaynaklar ise Gantz’in kendisinden çok daha az oy almis bir ismin basbakanlik koltuguna oturmasindan rahatsizlik duydugunu ve hükümeti dagitma hususunda en yüksek potansiyele sahip isim oldugunu belirtiyor.
Bennett’in pragmatik tavrinin en net örnegi ise koalisyondaki en büyük ortagi Lapid’le olan iliskisinde ortaya çikiyor. Lapid’in basbakanlikta ilk sirayi, kendisinden iki kattan daha fazla oy aldigi Bennett’a vermesi, ülkede hem 2019 Mart ayindan beri devam eden seçim döngüsünü hem de 12 yillik Netanyahu iktidarini bitirdi. Bu kritik hamlenin bir sonucu olsa gerek, Bennett da Netanyahu sonrasi dönemde Lapid’in ülkenin dis politikasinin “demokrat” ve “uzlasmaci” bir vitrin yüzü olmasina alan açti. Bu baglamda Lapid’in özellikle Avrupa Birligi (AB) ülkeleriyle yürüttügü diplomasi trafigi de Netanyahu döneminde Visegrad grubuyla Brüksel’e muhalefet stratejisinde sikisip kalmis AB dis politikasinin yenilenmesi adina önemliydi. Ancak bununla birlikte, Lapid’in temsil ettigi merkez/merkez-sol çizginin Filistinlilere yönelik daha uzlasmaci tavrina karsi Bennett’in temsil ettigi radikal sagci çizgi potansiyel sürtüsme alanlarinin basinda geliyor. Üstelik bazi Israilli analistler, Lapid’in basbakanligi ilk olarak Bennett’a vermekle aslinda stratejik olarak daha avantajli konuma geçtigini iddia ediyor. Çünkü sol ile ittifak yapmasindan ötürü sag seçmence elestirilen Bennett, basbakanlik koltugunu devredene kadar hayli yipranabilir ve Lapid’in eli çok daha güçlenebilir.
Ayrica Filistin’le müzakere hususunda, Bennett’in muhtemel müzakerelere dair sorumlulugu Lapid’e yükleyerek kendi seçmen kitlesi nezdinde itibarini korumak isteyebilecegini vurgulamak gerekiyor. Yukarida belirtildigi gibi, koalisyondaki diger partilere göre daha az sandalyeye sahip olmasi ve sol partilerle de hükümet adina müttefik olmasi, Bennett’i sahin bir tavir izlemeye sevk edecektir. Nitekim, Netanyahu döneminden farksiz olarak yerlesimlerin insaatina devam edildigi gibi Savunma Bakani Gantz da son olarak Bati Seria’da Filistinlilere 863 insaat ruhsati verilmesi karsiliginda yerlesim yerlerinde 2 bin 223 yeni konut insa etme plani sundu. [5] Bennett’in basbakanligi Lapid’e devredene kadar birtakim yüzeysel tavizler haricinde Bati Seria’da isgal politikasini devam ettirecegi ve bunda çok da büyük bir engelle karsilasmayacagi tahmin ediliyor.
Bennett dis politikada ise dikkat çekici ziyaretler gerçeklestirdi ve Agustos ayindaki ABD ziyaretiyle de yeni bir dönemin habercisi olacak bazi sinyaller verdi. Bunlardan ilki, Temmuz ayinda Amman’da Kral Abdullah ile gizlice gerçeklestirilen görüsme oldu. Hatirlanacagi üzere Netanyahu iktidarinin son zamanlarinda Israil ile Ürdün arasindaki iliskiler epey gerilmisti. Ürdün Veliaht Prensi bin Abdullah'in Mescid-i Aksa’ya yapacagi ziyaretin Israil güvenlik makamlariyla yasanan anlasmazlik üzerine iptal edilmesinin ardindan, Amman yönetimi de Netanyahu’nun uçagina hava sahasini kullanma izni vermedi ve Birlesik Arap Emirlikleri (BAE) ziyaretini ertelemesine neden oldu. Bennett bu ziyaretiyle birlikte iliskilerde yeni bir sayfa açmak istedigini gösterdi. Gerilen iliskilerin ardindan bir Israil basbakaninin Ürdün’e gerçeklestirdigi ilk ziyaret olmasi hasebiyle, görüsmenin “oldukça iyimser” bir havada geçtigi ifade edildi. Güvenlik is birliginin yani sira Israil, Ürdün’e 50 milyon metreküp su saglayacagini Disisleri Bakanligi sitesinde yayinlanan anlasmayla duyurdu.
Bennett’in bir diger dikkat çekici ziyareti ise Misir’a oldu. Bennett 13 Eylül’de Misir’in Sarm es-Seyh kentinde Misir Cumhurbaskani Abdulfettah es-Sisi ile görüstü ve 10 yillik aranin ardindan ülkeyi resmi olarak ziyaret eden ilk Israil basbakani oldu. Görüsme, ayni zamanda Israil bayraginin Misir ile görüsmede ilk defa görüntülendigi ve iki ülke liderinin özellikle ABD’ye mesaj verdigi bir toplanti olarak tarihe geçti. Bu baglamda Bennett, bölgede liderlik konumunu pekistirmek istedigini gösterirken, ayni zamanda hem Misir hem de Ürdün ile olan geleneksellesmis güvenlik is birligini, geçtigimiz yil imzalanan “Ibrahim Anlasmasi” sonucu Körfez ülkeleriyle yasanan normallesme dalgasina feda etmeyecegini gösterdi.
Öte yandan, Agustos ayinda gerçeklestirdigi ABD ziyareti ve ABD Baskani Joe Biden’la görüsmesi, Bennett’in 100 günlük basbakanligi ve bundan sonra neler olacagi konusunda en net görüntüyü veren gelisme oldu. ABD’nin Afganistan’dan çekilmesi ve Kabil’in Taliban kontrolüne geçmesi sebebiyle daha ileri bir tarihe alinan ziyaret, önceki dönemde Donald Trump ve Netanyahu arasindaki “senli benli” havanin aksine daha resmi bir havada gerçeklesti. Ziyaretin ABD bakimindan önemine bakacak olursak, Biden’in Netanyahu ile olan dostlugunun bilinmesine ragmen, Bennett öncülügündeki bir hükümeti önemsedigine dair tavri gözlerden kaçmadi. [6] Nitekim Biden, Obama döneminde Netanyahu’nun Cumhuriyetçilere yanasarak adeta ABD iç siyasetinde bir aktör olarak müdahil olusunun iliskilere ne denli zarar verdigini gördü ve bunun yinelenmemesi için özellikle Iran’la nükleer müzakereler ve Çin’in Israil’deki yatirimlari konusunda, daha çalisilabilir bir Bennett-Lapid hükümetini tercih ediyor. Dolayisiyla, bu iyimser havayi bozmamak adina iki lider arasinda Filistin meselesine dair sadece söylem bazinda bir-iki cümlelik kisa bir açiklama haricinde ciddi bir konusmanin geçmemesi de not edilmesi gereken bir gelismeydi.
Ziyaretin Israil tarafindan önemine gelecek olursak, Bennett’in da Biden’la birlikte hem küresel boyutta hem de bölgede yasanan degisimi benimsemek istedigi söylenebilir. Fakat ayni zamanda bu yeni dönemde Bennett’in bölgede Israil’in ABD’den bagimsiz neler yapabilecegini ve ne kadar tek tarafli hareket edebilecegini görmek istedigine tanik olabiliriz. Israilli diplomatik kaynaklar, Afganistan’dan çekilmesinden sonra bölgedeki aktörlerin ABD’ye olan güvenlerinin sarsildiginin altini çiziyorlar. Nitekim Bennett’in Biden’a yönelik “Israil olarak, Amerika’dan kendimizi savunmasi için asker göndermesini asla istemedik ve istemeyecegiz. Bu bizim isimiz ve kendi güvenligimizi asla dis kaynaklara bagli hale getirmeyecegiz,” sözleri, bu yeni dönemin habercisi. [7] Bu operasyonel bagimsizlik fikri aslinda Netanyahu döneminde ortaya çikan bir duruma da dayaniyor. New York Times gazetesinde yakin zaman önce çikan bir analizde Israil’in yillar içerisinde ABD’ye nazaran Iran’a karsi istihbaratta üstünlük kurdugu ve Netanyahu’nun da bu üstünlügü, Trump’i 2018 yilinda nükleer anlasmadan çekilmesine ikna edecek sekilde kullandigi ifade edildi. [8] Bu üstünlüge dayanarak Israil, bir dizi operasyonlari ABD’den bagimsiz olarak yürütebilir.
ABD’ye olan bagimliligin azaltilmasi ve Israil’in kendi güvenligini kendi saglamasi gerektigi fikrinin bir diger boyutu da aslinda Bennett’in yapmis oldugu Misir ve Ürdün ziyaretlerinde görülebilir. Bölgede halihazirda yasanan degisimle birlikte Israil, ortaya çikan bölgesel denklemde yalniz kalmak istemedigini belli ediyor. Bu degisim kapsaminda örnegin Misir ve BAE Türkiye’yle bir diplomasi trafigi yürütürken, Cumhurbaskani Recep Tayyip Erdogan’in Israilli mevkidasi Isaac Herzog’u tebrik ettigi bir telefon görüsmesi gerçeklestirildi. Son olarak Katar Emiri Seyh Temim bin Hamed Al Sani, Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman ve BAE Ulusal Güvenlik Müstesari Seyh Tahnun bin Zayid Al Nahyan’in Kizildeniz’de bir araya gelmesi de bölgede yeni bir realitenin ortaya çiktiginin göstergesi oldu. Bu realite de Netanyahu döneminde basta Iran olmak üzere Türkiye ve Katar’i dislamaya yönelik Körfez ülkeleriyle kurulan ittifakin gittikçe bir illüzyona dönüstügünü gösterdi. Kisacasi, Iran’la mücadele ve Türkiye-Katar nüfuzunu kirmayi amaçlayan dar çerçeveli bir ittifak yerini is birligine açik ve karsilikli iyi niyetin ön plana çiktigi dengeli bir bölge denklemine birakti. Israil’in 100 günlük yeni hükümeti, önümüzdeki dönemde bu denklemden dislanmayacak sekilde yerini saglamlastirmayi hedefleyen hamleler yapabilir.
Sonuç olarak Bennett, tecrübesizliklerine ve hassas koalisyon dengesine ragmen simdilik basarili bir is çikarmis görünüyor. Ancak Netanyahu’yu devirmesine ve ondan daha farkli bir siyasi profilde hareket etmesine ragmen Bennett, Filistin meselesinde selefinden çok da farkli olmayan bir tavir sergiliyor ve isgal politikasini devam ettiriyor. Bu noktada, koalisyonun Netanyahu tehdidine karsi hayatta kalmak için yaptigi cambazligi ne kadar sürdürebilecegi önümüzdeki dönemde daha net ortaya çikacaktir.
[Fatih Semsettin Isik TRT World Arastirma Merkezinde arastirmacidir]
[Mustafa Fatih Yavuz TRT World Kudüs muhabiridir]
[1] https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bennett-accidentally-calls-netanyahu-prime-minister-quickly-corrects-himself/
[2] https://www.jpost.com/israel-news/mother-of-injured-border-police-officer-to-bennett-where-are-you-677474
[3] https://www.jpost.com/opinion/bennetts-greatest-threat-might-be-benny-gantz-opinion-678542
[4] https://www.timesofisrael.com/bennett-says-he-wont-meet-with-abbas-after-pa-chief-brought-israel-before-icc/
[5] https://www.aa.com.tr/en/middle-east/israel-pursuing-major-settlement-plan-in-east-jerusalem/2350609
[6] https://www.aa.com.tr/tr/dunya/uzmanlara-gore-biden-bennett-gorusmesinde-dostluk-ifadeleri-taahhut-sinirina-ulasmadi/2353292
[7] https://www.timesofisrael.com/full-text-biden-and-bennetts-statements-at-the-white-house
[8] https://www.nytimes.com/2021/08/26/world/middleeast/us-israel-bennett-cia-mossad.html