ANALIZ - Biden-Putin Görüsmesi Öncesi Degisen Dinamikler
Yil sonu gerçeklesmesi planlanan BidenPutin görüsmesinde, Rusya’nin NATO’nun doguya ilerlemesine karsi aldigi önlemlerden NATO’nun Karadeniz’de artan faaliyetlerine ve Rusya'nin uydusavar silahlari ile S550 hava savunma sistemlerine kadar birçok konunun gündeme gelmesi bekleniyor Rusya’nin NATO’daki daimi temsilciliginin çalismalarini 1 Kasim'da askiya alarak ofisini kapatmasi ve 30 Ocak’ta 27 Rus diplomatin daha ABD’yi terk edecegini açiklamasi, taraflar arasindaki uçurumun derinlestiginin, diyalog kapilarinin azalacaginin isaretleri oldu Giderek isinan rekabetin özünde ABD’nin, iki rakibi ile Soguk Savasi’ni bitirirken insa ettigi paradigmalari bozmasi yatiyor.
ANALIZ - Gazeteci Mehmet A. Kanci, yil sonunda gerçeklesmesi planlanan Joe Biden-Vladimir Putin görüsmesi öncesi iki ülke arasindaki ihtilafli konulari AA Analiz Masasi için degerlendirdi:???????
***
ABD Baskani Biden ve Rusya Federasyonu Devlet Baskani Putin, 2021 yili bitmeden küresel ekonominin ve Kovid-19 salgininin gündeme getirdigi yeni jeopolitik sinamalarin gölgesinde diyaloglarinin ikinci raunduna hazirlaniyor. Ancak tarihi henüz belli olmayan görüsme yaklasirken, sartlar Cenevre’de 16 Haziran’da yapilan ilk görüsmeye kiyasla çok daha az ümit vaat ediyor.
- Iliskileri bes ayda kara bulutlar kapladi
Taraflar arasindaki ilk görüsme ile ikincisi arasindaki en önemli fark, planlanan ikinci görüsmenin yüz yüze degil video konferans araciligiyla yapilacak olmasi. Ilk görüsmede; stratejik istikrar, nükleer silahlarin kontrolü, fidye amaçli siber saldirilara karsi izlenecek ortak politikalar, Rusya’daki muhalefete uygulanan baski baglaminda insan haklari ihlalleri ve Ukrayna’nin dogu sinirinda devam eden çatismalar ele alinan konu basliklariydi. Aradan geçen bes ay gibi kisa sürede bu basliklarin bir kismi önemini yitirdi, bazilari içerik degistirdi ve gündeme yeni basliklar eklendi.
Liderler arasinda planlanan ikinci görüsmede; Rusya’nin NATO’nun doguya ilerlemesine karsi aldigi önlemler, Ukrayna sinirindaki 100 bin kisilik Rus gücü, Karadeniz’de NATO’nun artan faaliyetleri, Belarus üzerinden NATO ve Avrupa Birligi’ni (AB) kitlesel göç silahiyla hedef alan asimetrik ve hibrit tehditler, hipersonik füzelerin yarattigi tehdit, Rusya’nin uydusavar silah sistemleri (ASAT) ile dünya yörüngesinde yaptigi denemeler, Rusya’nin henüz içerigi tam olarak bilinmeyen S-550 hava savunma füzeleri üretme karari ve Çin arasinda insa edilen askeri ittifak gibi konularin öne çikmasi bekleniyor. Görüsmede, ABD-Ingiltere-Avustralya üçlüsünün Hint-Pasifik bölgesinde insa ettigi AUKUS Ittifaki’nin, dahasi bu ittifaka benzer yapilarin Karadeniz-Baltik Denizi hattinda kurulmasina dair Anglosakson planlarinin Rusya tarafindan sorgulanmasi da kaçinilmaz sekilde gündeme gelecektir.
Görüsmenin planlanmasina dair son diyalog ABD Ulusal Güvenlik Danismani Jake Sullivan ile Rus mevkidasi Nikolay Patrusev arasinda 17 Kasim’da yapildi. Görüsmenin ertesi günü Kremlin Sözcüsü Dimitri Peskov, Patrusev ile Sullivan’in Ukrayna’daki gelismeleri, Belarus sinirindaki durumu ve siber güvenlik konularini ele aldigini belirtti. Peskov, bu görüsmenin “daha yüksek düzeydeki görüsmeler için hazirlik niteliginde oldugunun” altini çizdi.
- Rusya, Cenevre görüsmesi sonrasi tansiyonu yükseltti
16 Haziran Cenevre görüsmesinin ardindan yasanan gelismeler, Biden-Putin ikilisinin ilk bulusmasinin taraflarin birbirlerinin niyetlerini yoklamaktan ibaret oldugunu, akabinde atilan tüm adimlarin ise sinirlari tartma, sinirleri zorlama maksatli bir sinava dönüstügünü gösteriyor. Putin’in görüsmenin hemen ardindan temmuz ayinda kaleme aldigi bir makalede “Rus ve Ukrayna vatandaslarinin tek bir ulus olduklarina” dair tezi, Moskova’nin NATO’nun doguya ilerleyisine karsi kararli durusunun göstergesiydi. Putin’in ardindan bu kez eski devlet baskani ve basbakan, halen Rusya Devlet Güvenlik Konseyi Baskan Yardimciligi görevini yürüten Dimitri Medvedev sahneye çikti. Medvedev, ekim ayinda Kommersant gazetesi için kaleme aldigi makalede Ukrayna’yi, “deniz asiri ülkelerdeki efendilerine, Amerikali patronlarina bagli zayif bir ülke” seklinde niteleyip, Ukrayna Devlet Baskani Zelensky’yi kast ederek “Biz vasal (bagimli) yöneticilerle anlasma yapmayiz” ifadelerini kullandi.
Takip eden süreçte, Rus donanmasinin sesin 9 kat üzerinde hiz yapan Zirkon hipersonik füzelerini denemesi, ASAT silahi ile dünya yörüngesindeki eski bir Sovyet uydusunu imha etmesi ve S-550 füzelerinin üretimine baslayacagini duyurmasi bu sinir savasinda ABD’yi sinayan diger adimlar oldu. Atmosfer disindan, uzaydan gelecek saldirilara karsi üretilecegi anlasilan S-550 füzeleri, süper güçler arasinda nükleer silahlarin kontrolünü saglamak bir yana, nükleer caydiriciligi uzaya tasiyan yeni bir adim olarak degerlendiriliyor. Ancak gelismeler bunlarla sinirli kalmadi.
Belarus üzerinden kitlesel göç silahinin yürürlüge konmasi ve Ukrayna sinirlarina 100 bin asker sevk edilmesi de AB ve ABD tarafindan karsiliksiz birakilmadi. ABD, Ukrayna’ya 80 ton mühimmat gönderirken, Belarus yeni yaptirimlarla karsi karsiya kaldi. Taraflarin her hafta, hatta her gün birbirlerinin sinir uçlarina basacak yeni hamleler ürettigi bir süreci yasiyoruz. Rusya’nin NATO’daki daimi temsilciliginin çalismalarini 1 Kasim’da askiya alarak ofisini kapatmasi ve 30 Ocak’ta 27 Rus diplomatin daha ABD’yi terk edecegini açiklamasi, taraflar arasindaki uçurumun derinlestiginin, diyalog kapilarinin azalacaginin isaretleri oldu.
- Rusya ve Çin askeri is birligini artiracak
Biden ve ekibini ikinci görüsme öncesi en fazla düsündüren konulardan biri de hiç süphesiz 23 Kasim’da Rusya Federasyonu ve Çin Halk Cumhuriyeti Savunma Bakanlari arasinda, iki ülke askeri iliskilerini gelistirmeye yönelik varilan mutabakat olmali. Rusya Savunma Bakani Soygu ile Çin Halk Cumhuriyeti Savunma Bakani Wei Fenghe’nin imzaladiklari belge, taraflar arasinda “stratejik tatbikatlar ile her iki ordu unsurlarinin ortak devriye faaliyetlerinin artirilmasini” öngörüyor. Keza Soygu, imza koyduklari mutabakatin, nükleer silah tasima kapasitesine sahip ABD stratejik hava güçlerinin Rusya sinirlari yakininda yogunlasan faaliyetlerine karsi alinan bir önlem oldugunu açikça ifade etti. Iki ülkenin imza koydugu savunma mutabakati, 2021-2025 yillari arasinda, Çin Halk Ordusu ile Rus ordusunun nükleer kabiliyete sahip hava ve deniz unsurlarinin Dogu Çin Denizi, Japon Denizi ve Hint-Pasifik bölgesinde daha fazla görünecekleri anlamini tasiyor.
ABD Baskani Biden ile Çin Devlet Baskani Si Cinping arasinda 15 Kasim’da video konferans yoluyla yapilan görüsmenin bugüne kadar basina yansiyan içerigi de taraflarin “anlasamadiklari konular üzerinde anlastiklarini” teyit etmisti. Çin’in bu görüsme akabinde attigi adimlar da Putin-Biden görüsmesine iliskin iyimser beklentileri zayiflatiyor.
Üç süper güç arasindaki genel manzara, ABD’nin NATO yoluyla yumusak karni Ukrayna üzerinden Rusya’ya, es zamanli olarak Çin’e de yumusak karni Tayvan üzerinden baski uygulamaya devam edecegini gösteriyor.
- ABD paradigmalari kendi eliyle degistirdi
Giderek isinan üçlü rekabetin özünde ise ABD’nin, iki rakibi ile Soguk Savasi’ni bitirirken insa ettigi paradigmalari bozmasi yatiyor. ABD Baskani Nixon’in 1972’de Çin Halk Cumhuriyeti’ne yaptigi ziyaret Pekin açisindan kendi Soguk Savasi’nin bitimi olmustu. Bu ziyaretle ABD, Tayvan’a verdigi destegi sonlandirirken, Çin’in Güvenlik Konseyi daimi üyeligine kadar giden Birlesmis Milletler süreci baslamisti. Nixon’in bu hamlesi ayni zamanda komünist kampta halihazirda Çin ile SSCB arasindaki uçurumu resmilestirerek, Moskova’yi yalnizlastirmisti. Konunun ABD-SSCB boyutunda ise, meselenin kökleri 9-10 Subat 1990 tarihlerinde dönemin SSCB Komünist Partisi Genel Sekreteri Mihail Gorbaçov’un ABD Disisleri Bakani James Baker ve Almanya Basbakani Helmut Kohl ile yaptigi görüsmelere dayaniyor. Gorbaçov ve Kremlin’in iddialari, bu görüsmelerde ABD ve Federal Almanya’nin, NATO’nun doguya dogru yayilmayacagina dair kendilerine söz verildigi yönünde. Ancak 1999 yilinda üç eski Varsova Pakti üyesi Polonya, Çek Cumhuriyeti ve Macaristan’in NATO üyeligine kabul edilmesiyle, Gorbaçov’un iddiasina dayanan bu sözün de geçerliligi kalmadi. Kremlin’in o dönemde bu hamleye yaniti, Federal Güvenlik Servisi (FSB) Direktörü Vladimir Putin’in 1999’un Agustos ayinda önce basbakanliga, yilbasinda ise Boris Yeltsin’in yilbasindaki sürpriz istifasiyla devlet baskanligina getirilmesi oldu.
Görüldügü üzere ABD’nin her iki cephede Soguk Savaslarina nokta koyan paradigmalari kendi inisiyatifiyle bozmasi, dünyayi “Ikinci Soguk Savas”in kimilerine göre esigine getirdi, kimilerine göre ise o esikten çoktan geçildi. Tedarik krizi, enerji krizi ve Kovid-19’un yan etkilerinden olusan krizlerle sinanan uluslararasi toplum, süper güçler arasinda yeni dengelerin olusturuldugu süreçte türbülanstan türbülansa geçis yapan bir uçagin yolcusu gibi kemerini çikarmaya firsat bulamadan seyahat edecek. Henüz tarihi kesinlesmeyen Biden- Putin zirvesine dair ümit edilebilecek en iyimser beklenti ise uzlasma saglayamayacaklari asikar olan liderlerin yeni Soguk Savas’in kurallarini belirleyerek, gidisati bir dengeye oturtmalari olacaktir.
***
[Gazeteci Mehmet A. Kanci, Türk dis politikasi üzerine analizler kaleme almaktadir]
Kaynak: AA
***
ABD Baskani Biden ve Rusya Federasyonu Devlet Baskani Putin, 2021 yili bitmeden küresel ekonominin ve Kovid-19 salgininin gündeme getirdigi yeni jeopolitik sinamalarin gölgesinde diyaloglarinin ikinci raunduna hazirlaniyor. Ancak tarihi henüz belli olmayan görüsme yaklasirken, sartlar Cenevre’de 16 Haziran’da yapilan ilk görüsmeye kiyasla çok daha az ümit vaat ediyor.
- Iliskileri bes ayda kara bulutlar kapladi
Taraflar arasindaki ilk görüsme ile ikincisi arasindaki en önemli fark, planlanan ikinci görüsmenin yüz yüze degil video konferans araciligiyla yapilacak olmasi. Ilk görüsmede; stratejik istikrar, nükleer silahlarin kontrolü, fidye amaçli siber saldirilara karsi izlenecek ortak politikalar, Rusya’daki muhalefete uygulanan baski baglaminda insan haklari ihlalleri ve Ukrayna’nin dogu sinirinda devam eden çatismalar ele alinan konu basliklariydi. Aradan geçen bes ay gibi kisa sürede bu basliklarin bir kismi önemini yitirdi, bazilari içerik degistirdi ve gündeme yeni basliklar eklendi.
Liderler arasinda planlanan ikinci görüsmede; Rusya’nin NATO’nun doguya ilerlemesine karsi aldigi önlemler, Ukrayna sinirindaki 100 bin kisilik Rus gücü, Karadeniz’de NATO’nun artan faaliyetleri, Belarus üzerinden NATO ve Avrupa Birligi’ni (AB) kitlesel göç silahiyla hedef alan asimetrik ve hibrit tehditler, hipersonik füzelerin yarattigi tehdit, Rusya’nin uydusavar silah sistemleri (ASAT) ile dünya yörüngesinde yaptigi denemeler, Rusya’nin henüz içerigi tam olarak bilinmeyen S-550 hava savunma füzeleri üretme karari ve Çin arasinda insa edilen askeri ittifak gibi konularin öne çikmasi bekleniyor. Görüsmede, ABD-Ingiltere-Avustralya üçlüsünün Hint-Pasifik bölgesinde insa ettigi AUKUS Ittifaki’nin, dahasi bu ittifaka benzer yapilarin Karadeniz-Baltik Denizi hattinda kurulmasina dair Anglosakson planlarinin Rusya tarafindan sorgulanmasi da kaçinilmaz sekilde gündeme gelecektir.
Görüsmenin planlanmasina dair son diyalog ABD Ulusal Güvenlik Danismani Jake Sullivan ile Rus mevkidasi Nikolay Patrusev arasinda 17 Kasim’da yapildi. Görüsmenin ertesi günü Kremlin Sözcüsü Dimitri Peskov, Patrusev ile Sullivan’in Ukrayna’daki gelismeleri, Belarus sinirindaki durumu ve siber güvenlik konularini ele aldigini belirtti. Peskov, bu görüsmenin “daha yüksek düzeydeki görüsmeler için hazirlik niteliginde oldugunun” altini çizdi.
- Rusya, Cenevre görüsmesi sonrasi tansiyonu yükseltti
16 Haziran Cenevre görüsmesinin ardindan yasanan gelismeler, Biden-Putin ikilisinin ilk bulusmasinin taraflarin birbirlerinin niyetlerini yoklamaktan ibaret oldugunu, akabinde atilan tüm adimlarin ise sinirlari tartma, sinirleri zorlama maksatli bir sinava dönüstügünü gösteriyor. Putin’in görüsmenin hemen ardindan temmuz ayinda kaleme aldigi bir makalede “Rus ve Ukrayna vatandaslarinin tek bir ulus olduklarina” dair tezi, Moskova’nin NATO’nun doguya ilerleyisine karsi kararli durusunun göstergesiydi. Putin’in ardindan bu kez eski devlet baskani ve basbakan, halen Rusya Devlet Güvenlik Konseyi Baskan Yardimciligi görevini yürüten Dimitri Medvedev sahneye çikti. Medvedev, ekim ayinda Kommersant gazetesi için kaleme aldigi makalede Ukrayna’yi, “deniz asiri ülkelerdeki efendilerine, Amerikali patronlarina bagli zayif bir ülke” seklinde niteleyip, Ukrayna Devlet Baskani Zelensky’yi kast ederek “Biz vasal (bagimli) yöneticilerle anlasma yapmayiz” ifadelerini kullandi.
Takip eden süreçte, Rus donanmasinin sesin 9 kat üzerinde hiz yapan Zirkon hipersonik füzelerini denemesi, ASAT silahi ile dünya yörüngesindeki eski bir Sovyet uydusunu imha etmesi ve S-550 füzelerinin üretimine baslayacagini duyurmasi bu sinir savasinda ABD’yi sinayan diger adimlar oldu. Atmosfer disindan, uzaydan gelecek saldirilara karsi üretilecegi anlasilan S-550 füzeleri, süper güçler arasinda nükleer silahlarin kontrolünü saglamak bir yana, nükleer caydiriciligi uzaya tasiyan yeni bir adim olarak degerlendiriliyor. Ancak gelismeler bunlarla sinirli kalmadi.
Belarus üzerinden kitlesel göç silahinin yürürlüge konmasi ve Ukrayna sinirlarina 100 bin asker sevk edilmesi de AB ve ABD tarafindan karsiliksiz birakilmadi. ABD, Ukrayna’ya 80 ton mühimmat gönderirken, Belarus yeni yaptirimlarla karsi karsiya kaldi. Taraflarin her hafta, hatta her gün birbirlerinin sinir uçlarina basacak yeni hamleler ürettigi bir süreci yasiyoruz. Rusya’nin NATO’daki daimi temsilciliginin çalismalarini 1 Kasim’da askiya alarak ofisini kapatmasi ve 30 Ocak’ta 27 Rus diplomatin daha ABD’yi terk edecegini açiklamasi, taraflar arasindaki uçurumun derinlestiginin, diyalog kapilarinin azalacaginin isaretleri oldu.
- Rusya ve Çin askeri is birligini artiracak
Biden ve ekibini ikinci görüsme öncesi en fazla düsündüren konulardan biri de hiç süphesiz 23 Kasim’da Rusya Federasyonu ve Çin Halk Cumhuriyeti Savunma Bakanlari arasinda, iki ülke askeri iliskilerini gelistirmeye yönelik varilan mutabakat olmali. Rusya Savunma Bakani Soygu ile Çin Halk Cumhuriyeti Savunma Bakani Wei Fenghe’nin imzaladiklari belge, taraflar arasinda “stratejik tatbikatlar ile her iki ordu unsurlarinin ortak devriye faaliyetlerinin artirilmasini” öngörüyor. Keza Soygu, imza koyduklari mutabakatin, nükleer silah tasima kapasitesine sahip ABD stratejik hava güçlerinin Rusya sinirlari yakininda yogunlasan faaliyetlerine karsi alinan bir önlem oldugunu açikça ifade etti. Iki ülkenin imza koydugu savunma mutabakati, 2021-2025 yillari arasinda, Çin Halk Ordusu ile Rus ordusunun nükleer kabiliyete sahip hava ve deniz unsurlarinin Dogu Çin Denizi, Japon Denizi ve Hint-Pasifik bölgesinde daha fazla görünecekleri anlamini tasiyor.
ABD Baskani Biden ile Çin Devlet Baskani Si Cinping arasinda 15 Kasim’da video konferans yoluyla yapilan görüsmenin bugüne kadar basina yansiyan içerigi de taraflarin “anlasamadiklari konular üzerinde anlastiklarini” teyit etmisti. Çin’in bu görüsme akabinde attigi adimlar da Putin-Biden görüsmesine iliskin iyimser beklentileri zayiflatiyor.
Üç süper güç arasindaki genel manzara, ABD’nin NATO yoluyla yumusak karni Ukrayna üzerinden Rusya’ya, es zamanli olarak Çin’e de yumusak karni Tayvan üzerinden baski uygulamaya devam edecegini gösteriyor.
- ABD paradigmalari kendi eliyle degistirdi
Giderek isinan üçlü rekabetin özünde ise ABD’nin, iki rakibi ile Soguk Savasi’ni bitirirken insa ettigi paradigmalari bozmasi yatiyor. ABD Baskani Nixon’in 1972’de Çin Halk Cumhuriyeti’ne yaptigi ziyaret Pekin açisindan kendi Soguk Savasi’nin bitimi olmustu. Bu ziyaretle ABD, Tayvan’a verdigi destegi sonlandirirken, Çin’in Güvenlik Konseyi daimi üyeligine kadar giden Birlesmis Milletler süreci baslamisti. Nixon’in bu hamlesi ayni zamanda komünist kampta halihazirda Çin ile SSCB arasindaki uçurumu resmilestirerek, Moskova’yi yalnizlastirmisti. Konunun ABD-SSCB boyutunda ise, meselenin kökleri 9-10 Subat 1990 tarihlerinde dönemin SSCB Komünist Partisi Genel Sekreteri Mihail Gorbaçov’un ABD Disisleri Bakani James Baker ve Almanya Basbakani Helmut Kohl ile yaptigi görüsmelere dayaniyor. Gorbaçov ve Kremlin’in iddialari, bu görüsmelerde ABD ve Federal Almanya’nin, NATO’nun doguya dogru yayilmayacagina dair kendilerine söz verildigi yönünde. Ancak 1999 yilinda üç eski Varsova Pakti üyesi Polonya, Çek Cumhuriyeti ve Macaristan’in NATO üyeligine kabul edilmesiyle, Gorbaçov’un iddiasina dayanan bu sözün de geçerliligi kalmadi. Kremlin’in o dönemde bu hamleye yaniti, Federal Güvenlik Servisi (FSB) Direktörü Vladimir Putin’in 1999’un Agustos ayinda önce basbakanliga, yilbasinda ise Boris Yeltsin’in yilbasindaki sürpriz istifasiyla devlet baskanligina getirilmesi oldu.
Görüldügü üzere ABD’nin her iki cephede Soguk Savaslarina nokta koyan paradigmalari kendi inisiyatifiyle bozmasi, dünyayi “Ikinci Soguk Savas”in kimilerine göre esigine getirdi, kimilerine göre ise o esikten çoktan geçildi. Tedarik krizi, enerji krizi ve Kovid-19’un yan etkilerinden olusan krizlerle sinanan uluslararasi toplum, süper güçler arasinda yeni dengelerin olusturuldugu süreçte türbülanstan türbülansa geçis yapan bir uçagin yolcusu gibi kemerini çikarmaya firsat bulamadan seyahat edecek. Henüz tarihi kesinlesmeyen Biden- Putin zirvesine dair ümit edilebilecek en iyimser beklenti ise uzlasma saglayamayacaklari asikar olan liderlerin yeni Soguk Savas’in kurallarini belirleyerek, gidisati bir dengeye oturtmalari olacaktir.
***
[Gazeteci Mehmet A. Kanci, Türk dis politikasi üzerine analizler kaleme almaktadir]