İçine itildiği yalnızlıkta İsrail saçmaladı - Halime Sürek KAHVECİ

 

Prof . İlter Turan : İsrail ' in 9 sivil Tü ; rkiye vatandaşını katletmesi iç ; ine itildiği bü ; yü ; k yalnızlıkta şaşkınca , isabetsizce yaptığı bir saç ; malıktan ibaret . İsrail ' i yö ; neten muhafazakar Koalisyon kaliteli bir kadro gibi gö ; zü ; kmü ; yor . İşin dü ; zeltilmesi gü ; ç ; . Şu anda hü ; kü ; metin de buna istekli olduğu tartışmalı . Bir değişiklik ancak İsrail ' de hü ; kü ; metin değişimiyle olur .

Tü ; rkiye ç ; ok uzun yıllar boyunca etrafının dü ; şmanlarla ç ; evrili olduğunu dü ; şü ; nü ; yordu , psikolojisi ve haliyle dış politikası da buna gö ; reydi . Ama artık ö ; zgü ; venli ve inisiyatif sahibi . Yü ; rü ; tü ; len ' sıfır sorun ve stratejik derinlik ' politikaları sonucunda komşularıyla barıştı , ekonomik siyasi kü ; ltü ; rel işbirliği yapıyor . Bö ; lgesinde sorunların ç ; ö ; zü ; mü ; nde aktif rol alıyor . Ancak son bir ayda gelişen iki bü ; yü ; k olayın ardından -1 ) İsrail ' in uluslararası sulardaki insani yardım yü ; klü ; Mavi Marmara gemisine saldırarak dü ; nyanın gö ; zü ; ö ; nü ; nde cinayet işlemesi 2 ) Yapımını Brezilya ile birlikte gerç ; ekleştirdiği Tahran anlaşmasındaki imzasına sadık kalarak BM ' deki İran ' a yaptırım oylamasında ' hayır ' demesi- Tü ; rkiye eksen mi değiştiriyor , Batı ' dan kopup Doğu ' ya mı yaklaşıyor tartışmaları hız kazandı . Biz de aslında ne olduğunu Bilgi Ü ; niversitesi Uluslararası İlişkiler Bö ; lü ; mü ; ö ; ğretim ü ; yesi Prof . Dr . İlter Turan ile konuştuk . Prof . Turan ' ın bu alanda yayınlanmış ç ; ok sayıda kitap ve makalesi bulunuyor .

Tü ; rkiye komşularla sıfır sorun politikasında ö ; nemli bir aşama kaydetti . Bö ; lgesindeki sorunların ç ; ö ; zü ; mü ; nde yapıcı rol ü ; stleniyor , ö ; nce bö ; lgesel sonra kü ; resel aktö ; r olmak istiyor . Potansiyelini de bu yö ; nde kullanma gayretinde . Bunun gerç ; ekleşme imkanı nedir sizce?

Ampirik gö ; stergelere gö ; re Tü ; rkiye ' nin dü ; nyadaki konumu gü ; ç ; leniyor . Tü ; rkiye bü ; yü ; k bir ü ; lke , stratejik bir konumda , ekonomisi gü ; ç ; lenmekte , birç ; ok ü ; lke aç ; ısından işbirliği ve yatırım yapılacak bir ü ; lke olarak değerlendirilmekte . Bunlar objektif hususlardır . Kafkaslar , Balkanlar , Rusya , Orta Asya ve Orta Doğu ü ; lkeleri hatta Afrika ' da Sahra ' nın gü ; neyiyle ilişki kurmak istiyoruz . Latin Amerika ile temasımız sıklaşıyor . Bö ; yle bir ü ; lkenin geç ; mişle karşılaştırıldığında bö ; lgesinde ve dü ; nya siyasetinde daha fazla konuyla ilgilenmesi , kararlara katılmak istemesi , katılması tabiidir . Bununla birlikte şu andaki dış politikamızın ç ; ok alanda faal olmaya ç ; alışması , arkasını getirip getiremeyeceğimiz sorusunu beraberinde getirmektedir . Yani Tü ; rkiye gü ; ç ; lenmektedir ama ö ; zlemleri acaba biraz gü ; cü ; nü ; n ö ; nü ; nde mi gitmektedir? Korkarım ki bu soruya evet deme ihtimalimiz yü ; ksek .

&bull ; Bu ihtimalin iç ; erdiği riskler neler?

Ç ; abaların bir bö ; lü ; mü ; nü ; n sonuç ; suz kalması , Tü ; rkiye ' nin olabileceğinden daha az etkili bir ü ; lke konumuna itilmesi , daha ö ; nceleri kendisini gü ; ç ; lü ; kılan bağlarını zayıflatması fakat buna karşılık yeni bağlar geliştirememesi sonucunu doğurur . Orta Doğu ' ya yakınlaşayım dü ; şü ; ncesiyle ABD ve AB ile aranızdaki mesafeyi aç ; arsanız Orta Doğu devletleri nezdinde sahip olduğunuz gü ; cü ; de kendinizde bulamayabilirsiniz . Ikincisi , başka bir ü ; lkeler grubuna yö ; neleceğiniz zaman , o yerin bir gü ; ç ; merkezi olacağından emin olmanız lazım .

ARABULUCU KONUMUNU KORUMALI

&bull ; Tü ; rkiye bö ; lge sorunlarına ç ; ö ; zü ; m ararken uluslararası hukuka ve diplomasiye bağlı kalıyor . İlkelerini tekrarlıyor , barıştan yana , nü ; kleer silaha karşı olduğunu sö ; ylü ; yor . Sadece Araplarla değil Rusya ile de ilişkilerini geliştiriyor . Yani eksen kayması iddiasının zemini ne kadar sağlam?

Tü ; rkiye bö ; lgesindeki sorunlara , Arap-Filistin ihtilafı gibi konularda yardımcı olmak istiyorsa birbirine karşı hasmane duygular iç ; inde olanlarla diyalogunu muhafaza edebilecek bir konumda olmalıdır . Kısa dö ; nem ö ; ncesine kadar da bö ; yle bir konumdaydı . İsrail bir ç ; ok konuda ç ; ok kabahatlidir , her ü ; lke bir ç ; ok bakımlardan kabahatli olabilir . Tarafların kabul edebileceği bir ç ; ö ; zü ; mde arabuluculuk yapmak istiyorsanız bu kabahatlerin hepsiyle uğraşan bir hakkaniyet perisi olarak ortaya ç ; ıkmanız pek doğru değil . İran ile olan sorunda da , BM ' de kesin ret oyu kullanması , Tü ; rkiye ' nin sonraki ç ; abalarının belki taraflarca eskisi kadar istekli karşılanamayacağı sonucunu da beraberinde getirmiştir . Ç ; ü ; nkü ; bakın , BM kararından sonra İran , ' karar paç ; avradır ' , diğer ü ; lkeler ' yaptırımlar uygulanmalıdır ' dedi . Tü ; rkiye BM ve NATO dahil diğer savunma sistemlerinin bir ü ; yesi olarak İran ' a ö ; ngö ; rü ; len yaptırımları uygulamazsa BM sisteminin de dışına ç ; ıkacaktır . Tü ; rkiye ' nin bu meselede ç ; ö ; zü ; m unsuru olmasını beklemek gerç ; ekç ; i olmayacaktır . Kaldı ki , birç ; ok kimse İran ' ın nü ; kleer silah peşinde koştuğu gö ; rü ; şü ; nü ; benimsemektedir . İran ' ın nü ; kleer silaha kavuşmasına Tü ; rkiye ' nin anlayış gö ; stermesinin ü ; lkemizin hangi ç ; ıkarına hizmet ettiğini idrakte benim gibi cahil insanlar aciz kalmaktadır .

&bull ; Tü ; rkiye , sö ; zü ; nü ; n , Tahran anlaşmasının arkasında durmak iç ; in BM ' de ' hayır ' dediğini aç ; ıkladı . Burada anlaşılmaz olan ABD ' nin , İran ' ı ikna iç ; in Tü ; rkiye ' yi teşvik edip sonra sö ; zü ; nde durmaması değil mi?

ABD ' nin Tü ; rkiye ' yi ö ; ne sü ; rü ; p sonra yalnız bırakacağını değil de karşılıklı bir yanlış okuma ya da iletişim kopukluğu olduğunu dü ; şü ; nü ; yorum . Başlangıç ; ta ABD , bö ; yle bir anlaşmanın şartlarını şu veya bu şekilde ifade etmiş . Yalnız aradan zaman geç ; miş . Bu geç ; en zamanda BM ile nasıl bir iletişim gerç ; ekleşti , başka koşullar var mıydı? 1200 kilo rakamı ilk ortaya ç ; ıktığında İran ' ın elinde ikinci bir 1200 kilo yoktu . Anlaşıldığına gö ; re bir nü ; kleer silah yapabilmek iç ; in de en az bu kadar lazım . Yine anlaşılıyor ki şu anda İran ' ın elinde ikinci bir nü ; kleer bomba yapmaya yetecek 1200 kilodan fazla uranyum toplanmış . Birinci 1200 kilonun Tü ; rkiye ' nin telkiniyle 120 kilo zenginleştirilmiş ç ; ubuğa dö ; nü ; ştü ; rü ; lerek tıpta kullanılması İran ' ın bir ihtiyacına cevap verir ama bu anlaşma İran ' ın elinde kalan uranyumu zenginleştirip nü ; kleer silah yapabilme kabiliyetini ortadan kaldırmayacak .

&bull ; AK Parti Başkan Yardımcısı Ö ; mer Ç ; elik başkanlığındaki heyet bugü ; n ABD ' ye gidiyor . Başbakan da 25-26 Haziran ' daki

G 20 zirvesinde Obama ' yla gö ; rü ; şecek . Neler oluyor son dö ; nemde , iki mü ; ttefik arasında?

Amerikalılar dış politikada Avrupa ' ya nazaran daha kıvrak , pragmatik ve yalın ç ; ıkar ü ; zerine kurulu yaklaşım sergilerler . Buradan bakınca 1 ) Tü ; rkiye ' nin ABD ' den farklı dü ; şü ; ndü ; ğü ; noktalar olsa da birlikte aşmaya ç ; alıştığı sorunlar var . ABD , ilişkilerin daha da kö ; tü ; lemesinden ç ; ıkar ummadığı iç ; in , hasarın denetlenmesine yatkın olacaktır . 2 ) ABD dahil , her yerde dü ; nyadaki gü ; ç ; merkezlerinin mekan değiştirdiği konuşuluyor . ABD ' nin dü ; nyaya bakışında , iş biç ; imlerinde bir miktar kendini zayıflayan konumuna ayarlaması gerekmektedir . Bu ç ; erç ; evede Tü ; rkiye ' nin de yeni gü ; ç ; konumuna gö ; re kendine daha fazla yer aç ; maya ç ; alışması tabidir . Beni dü ; şü ; ndü ; ren şu : Bü ; yü ; k ü ; lkeler fiili gü ; ç ; lerini kaybetmeye başladıktan sonra , ilişkilerini yeni gü ; ç ; konumlarına gö ; re oluşturma ve stratejilerini ona gö ; re şekillendirmekte genellikle geç ; kalıyor . Zayıflamanın siyasetin yapımına yansıması iç ; in araya bir zaman giriyor , bö ; ylece hata ihtimalleri artıyor . Aynı şekilde , gü ; cü ; artan ü ; lkelerin de gü ; ç ; lerini olduğundan fazla değerlendirmeleri ve buna gö ; re dü ; nyada yer talep etmeleri mü ; mkü ; n . İki risk faktö ; rü ; biraraya gelince hata yapma olasılıkları artıyor . Beni endişelendiren bu durumdur . ABD ile ilişkilerimizde bizlerin belki o an iç ; in mü ; mkü ; n olabileceğin ö ; tesinde bir beklentiye girip siyasetimizi ona gö ; re şekillendirmemiz , ABD ' nin de yapabileceğinin ö ; nü ; nde olduğunu dü ; şü ; nü ; p gü ; cü ; nü ; n gerç ; ekleştirmeye yetmeyeceği işlere kalkışması , sıkıntılı durumlara işaret ediyor .

&bull ; Iki ü ; lke de ilişkilerin kalıcı bozulmasına izin vermez herhalde?

İki taraf da eylemlerinin telafisi mü ; mkü ; n olmayan ve başka alanlarda işbirliğini zorlaştıracak hasarlara meydan vermemesi iç ; in gayret gö ; stermek zorunda . Sayın Ç ; elik ' in ve Sayın Başbakanımız ' ın Amerika seyahati ve orada ABD Başkanı başta , Amerikan politika yapıcılarının bu ziyaretlerle ilgilenmesi , bu hasarı giderme ve ilişkileri mü ; mkü ; n olan en iyi dü ; zeyde tutma arzusunun gö ; stergesidir .

&bull ; Tü ; rk-Amerikan ilişkilerinin ö ; nemli bir başlığı , terö ; rle mü ; cadelede işbirliği ve anlık istihbarat paylaşımı . Terö ; r ve operasyonların arttığı bir dö ; nemde , bu alanda ne olabilir?

Bilemem . ABD ile kullanılabilir anlık istihbarat noktasına ulaşabilmemiz ç ; ok uzun mü ; cadele gerektirdi . ABD pek istekli de değildi . Fakat şimdi ABD ' nin Irak ' tan asker ç ; ekip Afganistan ' a sevk ediyor olması , Tü ; rkiye ' de PKK sorunun tırmanmaya başlaması , iki tarafın da bu konuda işbirliği yapmasını zorunlu kılıyor . Son tahlilde Amerika ile işbirliğimiz , ABD ' nin de Tü ; rkiye ' yi kendi acil meselelerinde desteklemesiyle bağlantılıdır . Başka tü ; rlü ; sü ; de olamaz .

ANLAŞMAYA YAKINKEN SALDIRI BAŞLADI

&bull ; Cumhurbaşkanı Gü ; l , kabul edilebilir şekilde ö ; zü ; r dilemedikç ; e İsrail ' i affetmeyeceğiz , dedi . İsrail ö ; zü ; r dilemedi . İlişkiler bundan sonra nasıl olur?

Tü ; rkiye İsrail ilişkileri ç ; ok kapsamlı , yakın ilişkilerdir . Zaten bu yakınlık ve kapsamlılık ç ; erç ; evesinde Tü ; rkiye , Suriye ile İsrail arasındaki meselelerinin ç ; ö ; zü ; mü ; ne katkıda bulunmak istedi . Anlaşmaya ç ; ok yaklaşılmışken Gazze ' de İsrail harekatı başladı . Bu durumda Tü ; rkiye 2 kanaate vardı . 1 ) İsrail barış istememektedir . 2 ) Tü ; rkiye ' yi bu konuda kullanmıştır . Bundan sonra ilişkiler sü ; rekli zayıfladı .

&bull ; İsrail 9 sivil Tü ; rk vatandaşını katletti!

Bu İsrail ' in iç ; ine itildiği bü ; yü ; k yalnızlıkta şaşkınca , isabetsizce yaptığı bir saç ; malıktan ibaret . İsrail ' i yö ; neten muhafazakar koalisyon ç ; ok da kaliteli bir kadro gibi gö ; zü ; kmü ; yor . İşin dü ; zeltilmesi son derece gü ; ç ; . Şu andaki İsrail hü ; kü ; metinin de buna istekli olduğu tartışmalı . Dolayısıyla bir değişiklik ancak İsrail ' de hü ; kü ; metin değişmesiyle olur . Bu arada işlerin daha kö ; tü ; ye gitmemesi iç ; in ç ; alışmak lazım . Şunun iç ; in : 1 ) Tü ; rkiye ile İsrail ' in bir ç ; ok ortak faaliyeti , ç ; ıkarı var 2 ) Tü ; rkiye Ortadoğu barış sü ; recinde bir rol oynayacaksa -ki oynayabilir- bunu İsrail ile konuşmadan yapamaz .

ABD ' de demokratlar sıkıntıda

ABD , İsrail ' in Mavi Marmara ' da işlediği cinayetlere niye sessiz kaldı o halde?

Amerika şu sırada Kasım ' da yapılacak seç ; imlerin telaşında . Başkan Obama ' nın partisi , bü ; yü ; k ü ; mitlerle gö ; reve gelse de aradan geç ; en zamanda ABD seç ; menince ç ; ok başarılı telakki edilmemiştir . Bu sü ; rede bazı eyalet seç ; imlerinde ve aday belirlemek iç ; in yapılan ö ; n seç ; imlerde Cumhuriyetç ; iler ö ; nemli kazanımlar elde etmişlerdir . Demokrat Parti sarsıntı geç ; irmekte . Bö ; yle bir ortamda , ABD yö ; netimi , siyasi hayatında etkili olan İsrail ' e yakın grupların Demokrat Partiyi sıkıntıya sokmamasını istemekte . Şu anda ABD ' den ç ; ok aç ; ık sert ve kesin tavırlar beklemek doğru değildir . Zaten İsrail ile olan ilişkisinde ABD hemen hiç ; bir zaman ç ; ok aç ; ık kesin sert bir tavır sergilememiştir .

Ç ; in , Hindistan geliyor ABD 3 . sıraya geriliyor

&bull ; Sizce 50 yıl sonra dü ; nya nasıl olacak?

1989 ' da 1990 ' da SSCB ' nin dağılacağını hiç ; kimse tahmin etmemekteydi . Benim beyanım da serbest dü ; şü ; nce eksersizi olarak değerlendirilmeli . Ama bazı gö ; stergeler var : Dü ; nyada iktisaden ve siyaseten gü ; ç ; lenen ü ; lkeler var . En bilinen ikisi Hindistan ve Ç ; in , buna Brezilya ekleniyor , Rusya ' nın daha gü ; ç ; leneceği sö ; yleniyor , Tü ; rkiye ' nin de yü ; kselen bir toplum olduğuna işaret ediliyor . Istatistiklere gö ; re evet bir sü ; re sonra dü ; nyadaki sıralamalar değişecek . 50 yıldan az bir sü ; rede ABD ü ; ç ; ü ; ncü ; sıraya geriliyor . AB kalacak mı , kalırsa nasıl bir AB olacak , belli değil . Belki AB yerine Almanya ' dan bahsetmek daha uygun olur . Japonya ' nın ilk onda yer alacak mı? Ama Endonezya olacak . Ü ; lkelerin iktisadi hacimleri itibariyle meydana gelebilecek değişmeleri siyasi yansımaları da olacaktır . Yani evet Asya ' ya doğru bir eksen kayması muhtemel gö ; zü ; kü ; yor .

BM 75 yıldır aynı artık değişmek zorunda

&bull ; BM neden gü ; ncellenmiyor? Davutoğlu da BM ' de daha katılımcı bir yapı talep etti . . .

Doğru . BM ' nin yapısı 2 . Dü ; nya Savaşı sonrasında şekillenmiştir . Savaşta galip ç ; ıkan ABD ve mü ; ttefikleri Gü ; venlik Konseyi ' ne hakim olmuşlardır . Bugü ; n daimi ü ; yeler İngiltere , Fransa , ABD , Rusya ve Ç ; in . Bugü ; nü ; n bü ; yü ; k devletleri arasında ABD ve Ç ; in bulunuyor . Rusya da belki coğrafi bü ; yü ; klü ; ğü ; ve potansiyeli dolayısıyla listeye eklenebilir . Ama orada mesela Fransa gibi bir ü ; lke ne aramaktadır? Geride kalmış bir dö ; nemdeki gü ; ç ; dağılımını esas alan bir yapının bu gü ; ç ; dağılımının ü ; stü ; nden 75 sene geç ; tikten sonra sü ; rdü ; rü ; lebilmesi mü ; mkü ; n değil . Fakat mevcut durumdan kazanç ; lı ç ; ıkanların bu değişikliği onaylamaları pek kolay olmayacaktır . Bö ; yle aç ; mazlar var .

&bull ; Nasıl bir değişiklik olabilir?

Ö ; rneğin , dü ; nya ekonomisinin istikrarını korumayı ö ; ngö ; ren ü ; lkeler işe G-5 ile başladı . Sonra G-6 , G-7 , G-8 oldu , sonunda G-20 ortaya ç ; ıktı . Diğerleri unutuldu gibi . BM dahil , dü ; nyanın siyasi yö ; netim mekanizmaları gö ; zden geç ; irilirken bir nevi G-20 gibi bir yapılanma ö ; ngö ; rü ; lebilir .



Star Gazete