'Cografi Isaretler'

“Çorum leblebisi, Afyon sucugu, Isparta halisi, Eskisehir lületasi”

Sinai Mülkiyet Kanunu’nda düzenlenen cografi isaretleri degerlendiren Karaaslan, “Gerek geleneksel el sanat ve zanaatlari, gerekse de yöresel tat ve ürünleri ile zengin bir kültür mirasi üzerinde konumlandirilan bir ülkenin vatandaslari olmakla ne kadar övünsek azdir. Ancak hepimiz biliyoruz ki hakli bir övüncün kaynagini kadersel olarak bir seylere sahip olmak degil, sahip olunani korumak, gelistirmek ve gelisimi sürdürülebilir kilmak olusturur. Sinai Mülkiyet Kanunu’nda düzenlenen “cografi isaretler”, söz konusu amaca hizmet eden hukuki kurumlardan biridir. Cografi isaret, (tipki marka, patent ya da tasarim gibi) fikri mülkiyet haklarinin alt basliklari arasinda yer alir. Marka ürünleri ayirt eden isaretleri, tasarim ürünlerin görünüm özelliklerini, patent ise ürünlerin teknik özelliklerini koruma altina alirken; cografi isaret, ürünlerin kültürel özelliklerine yönelik koruma saglar ve böylece yöresel degerlerimiz için harcanilan çaba ve yatirimlari özendirmeyi amaçlar. Cografi isaretlerin konusunu olusturan ürünler, belli bazi özellikleri bakimindan bir yöre, alan, bölge veya ülke ile özdeslesmis ya da ün kazanmis olan gida, tarim, maden, el sanatlari veya sanayi ürünleridir. Bu tür ürünleri niteleyen ifadeler, kanunda belirtilen sartlari saglayip tescil edildiklerinde “cografi isaret” olarak anilirlar. Çorum leblebisi, Afyon sucugu, Isparta halisi ya da Eskisehir lületasi, cografi isaretlerin en bilinen örneklerindedir” dedi.



Mense adi ya da mahreç isareti

Karaaslan tescile bagli olarak koruma altina alinan diger fikri mülkiyet haklari gibi cografi isaretler için de tescil basvurusunun Türk Patent ve Marka Kurumuna yapildigini belirterek söyle devam etti:

“Üretici gruplari, çesitli meslek kuruluslari, ürünle ilgili olarak kamu yararina çalisan veya üyelerinin ekonomik çikarlarini korumaya yetkisi bulunan dernekler, vakiflar ve kooperatifler bu basvuruyu yapabilir. Ürünün tek bir üreticisi varsa, bu durumu ispat etmesi sartiyla ilgili üretici de basvuru yapabilir. Sinai Mülkiyet Kanunu’nda düzenlenen diger haklardan farkli olarak, cografi isaret korumasindan yalnizca basvuran kisi ya da kisiler degil, tescil belgesindeki sartlara uygun olarak üretim veya pazarlama faaliyeti gösteren isletmelerin tümü yararlanir. Sinai Mülkiyet Kanunu’nda, bir ürünün cografi isaret olarak tescil edilebilmesi için saglamasi gereken sartlar iki grupta ele alinmistir. Buna göre; bir ürün nitelendirmesinin cografi isaret olarak tescil edilebilmesi için o ürünün ya “mense adi” ya da “mahreç isareti” özellikleri tasimasi gerekir. Sayet bir ürünün tüm veya esas özellikleri belirli bir cografi alana özgü dogal ve beserî unsurlardan kaynaklaniyor ve ürünün üretimi, islenmesi ve diger islemlerinin tümü bu cografi alanin sinirlari içinde gerçeklesiyorsa, söz konusu ürünü tanimlayan ifade “mense adi” olarak anilir. Örnegin “Eskisehir lületasi” mense adi olarak tescil edilebilmis bir isarettir. Mense adlarina konu olan ürünler, sadece ait olduklari cografi bölgede üretilirler; zira tescil belgesinde belirtilen niteliklerini, ancak ait oldugu yöre içinde üretildigi takdirde kazanabilirler. Mahreç isaretinde ise ürünün niteligi, ünü veya diger özellikleri yine belirli bir cografi bölgeden kaynaklanmaktadir; buna karsin ürünün üretimi, islenmesi ve diger islemlerinden birinin söz konusu cografi alanin sinirlari içinde yapilmasi yeterli olup diger islemler ilgili yöre disinda da tamamlanabilmektedir. Örnegin Eskisehir Ticaret Odasi tarafindan tescil ettirilen “Eskisehir Met Helvasi” bu sekildedir. 2020 yilinda tescilleri yapilan Sivrihisar Dövme Sucugu ve Sivrihisar Incili Küpe, mahreç isaretinin diger örneklerindendir. Mahreç isaretine sahip ürünün özelliklerinden en az birinin o yöreye ait olmasi sartiyla, yöre disinda da üretilebilmesi mümkündür. Dolayisiyla ürün ile yöre arasindaki baglanti, mense adinda oldugu kadar siki degildir.”

Mense adi ve mahreç isaretlerinde cografi bir yer adinin bulunmasi zorunlu olmadigini kaydeden Karaaslan, “Yukarida açikladigimiz sartlari tasiyan bir ürünü belirtmek için geleneksel olarak kullanilan, günlük dilde yerlesmis ve cografi bir yer adi içermeyen adlar da mense adi veya mahreç isareti olabilir. ‘Hashasli dut pestili’ bu sekilde bir mahreç isaretidir. Ürünün kaynaklandigi cografi yer olan Malatya, ürün adinda belirtilmemistir. Öte yandan hiçbir sekilde mense adi veya mahreç isareti olarak tescil edilemeyecek ibareler de mevcuttur. Bunlar; ürünlerin öz adi olmus adlar ile ürünün gerçek kaynagi konusunda halki yaniltabilecek olan bitki tür ve çesitleri ya da hayvan irklari vb. adlardir. Kamu düzenine ve ahlaka aykiri adlandirmalarin da mense adi veya mahreç isareti olarak tescili mümkün degildir. Cografi isaret tesciline konu olan ürünün niteliginin, ününün, tarihsel geçmisinin veya diger özelliklerinin cografi alan ile baglantisini kanitlayan bilgi ve belgeler tescil basvurusunda sunulur ve gerekli incelemeler sonucunda sartlari sagladigina kanaat getirilen ürünler cografi isaret siciline kaydedilir. Mense adi ya da mahreç isareti adi altinda tescil edilebilmis bir ürünün ne sekilde elde edildigine/üretildigine dair bilgiler de sicil kayitlarinda yer alir. Kayitlarda belirtilen sartlari saglayarak üretim ya da pazarlama faaliyeti gösteren isletmeler, gerekli bildirimlerde bulunduklari takdirde ilgili ürün üzerinde mense adini veya mahreç isaretini kullanma hakkini elde ederler. Bu hak ayni zamanda kendilerine bir yükümlülük de getirmektedir.

Amblem kullanimi

10 Ocak 2018 tarihi itibariyle, tescilli cografi isaret ile birlikte amblem kullanimi zorunlulugu getirildigini belirten Karaaslan, “Böylece tüketiciler, cografi isaretli ürünleri kolayca ayirt edebileceklerdir. Kirmizi renkli amblem mensei ürünler, yesil renkli amblem ise mahreç ürünler için kullanilmaktadir. Cografi isaret tesciline konu ürünün özelliklerini tasimadigi halde tescilli ibareyi veya amblemi kullananlar ve bu sekilde cografi isaretin ününden yarar saglamaya çalisanlar veya ürünle ilgili olarak toplum nezdinde karistirilmaya yol açanlar, cografi isaret hakkina tecavüz etmis sayilirlar. Anilan kisiler, kanunda bu husus için öngörülen hukuki ve cezai yaptirimlara tabi tutulurlar. Cografi isaretler için saglanan bu koruma; tüketicilere, üreticilere ve dolayisiyla ülke kültür ve ekonomisine pek çok katki sunar. Tüketiciyi yaniltan sahte üretimlerin engellenmesi ile birlikte, hem ürünün gerçek üreticilerinin olasi kazanç kayiplari hem de belli bir cografi alana özgü nitelikte yapilan üretimlerin yozlastirilmasi ya da niteliklerinin kaybolmasi önlenmektedir. Ayrica cografi isaret korumasi, ürünlerin karakteristik ve dogal özelliklerini yitirmeden devamini saglamakta ve bu hususta tüketiciler için bir güven ve kalite islevi görerek tescil edildigi ürüne pazarlama gücü katmaktadir. Ürünün gerçek üreticilerini koruyan kolektif bir hak olmasi, cografi isaretin kirsal kalkinmaya aracilik etmesi ve katki saglamasi sonucunu da dogurmaktadir. Iste tüm bu nedenlerle, bir ürün cografi isaret olarak tescil edildiginde, ilgili yörede kutlamalar, senlikler yapilmaktadir. Tescil edilen her cografi isaret, bizler için kültürel bir miras, gelecek için bir vizyondur” diye konustu.