ANALIZ - Kovid-19'Da Hangi Asamadayiz?
Avrupa ülkelerinde günlük vaka sayilari yeni rekorlar kiriyor. Maske ve fiziksel mesafe tedbirlerinin gevsetilmesi, delta ve omicron varyantlarinin etkisi, havalarin sogumasiyla kapali alanlarda vakit geçirme, asi çekimserligindeki artis, asililarda azalan antikor düzeyleri bunda etkili Okullarda temel önleme stratejileri uygulandiginda okul ortamlarindaki bulasma toplumdaki bulasma düzeyinden düsük veya benzer Asi stokçulugu ve firsatçiligi da gündemdeki en önemli sorunlardan. Ülkeler toplam 15 milyar doz asi siparis verirken bu dozlar esit sekilde paylasilmiyor Yeni gelistirilen antiviral ilaçlarin salginla mücadelede büyük bir dönüm noktasi olacagi düsünülüyor. Yildizi parlayan ilaç adaylari: Molnupiravir ve Paxlovid
ANALIZ - Yeni tip koronavirüs (Kovid-19) salgininda son durumu, tip doktoru ve halk sagligi uzmanlari Sezanur Nazli Türkoglu ve Abdullah Uçar AA Analiz Masasina degerlendirdi:
***
Aralik 2019’da baslayan Kovid-19 salgini hiz kesmeden yayilmaya devam ediyor. Biz normallessek de salgin normallesmiyor. Salginin ikinci senesi tamamlanirken 260 milyondan fazla insan enfekte oldu ve 5,2 milyon insan yasamini yitirdi. Gerçek ölüm sayisinin ise 17,4 milyon kisi oldugu tahmin ediliyor. En kötü tahminler ise 20,1 milyon ölüme isaret ediyor. Sayilarin net olmama sebebi dünyada nüfusu en az 1 milyon olan 156 ülkeden sadece 84'ünden -yüzde 53’ü- ölümler hakkinda veri elde edilebiliyor olusu. Dünya Saglik Örgütü'nün (DSÖ) geçen yaptigi bir açiklamada, Avrupa’da 2022 yilinin Mart ayina kadar 700 bin ölümün daha gerçeklesebilecegi ifade edildi.
Basta Almanya ve Avusturya olmak üzere Avrupa ülkelerinde günlük vaka sayilari yeni rekorlar kiriyor. Vaka sayilarindaki artisin önde gelen sebeplerini söyle siralamak mümkün: (i) Maske ve fiziksel mesafe tedbirlerinin gevsetilmesi; (ii) Diger varyantlardan daha bulasici olan delta ve omicron varyantlarinin etkisi; (iii) Havalarin sogumasiyla kapali alanlarda daha çok toplanilmasi; (iv) Asi çekimserliginde ve karsitliginda artis, asili kisilerde giderek azalan antikor düzeyleri; (v) Yeni varyantlara karsi asi etkinliginin zamanla azalmasi.
- "Uzun Kovid"
Dünya genelinde 12 yas ve üzerindeki nüfusun yüzde 67,8’i bir doz asi oldu ama bu oran toplumsal bagisiklik sinirina oldukça uzak oldugundan vaka sayilari tirmanmaya devam ediyor. ABD Hastaliklari Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC) artan vaka sayilari sebebiyle Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Izlanda, Almanya, Danimarka’ya seyahat edilmemesini önerdi. Japonya ve Israil ise Omicron varyanti tehlikesi sebebiyle tüm yabanci ülkelere sinirlarini kapatti.
Almanya, Avusturya ve Isviçre, Bati Avrupa’da asisiz nüfus oraninin en yüksek oldugu ülkeler arasinda ve günlük vaka sayilarinin bu ülkelerde fazla görülmesi tesadüf degil. Avusturya asilamanin baslamasindan sonra ilk defa sokaga çikma kisitlamasina geri döndü ve 1 Subat 2022’den itibaren de Kovid-19 asisini zorunlu hale getiriyor. Almanya’da sokaga çikma kisitlamasi tekrar gündemde. Hollanda bar ve restoranlarin aksam 20.00'da kapanmasi kararini alarak kismi kisitlamaya geri dönüyor. Rusya’da da vaka ve ölüm sayilari hizla artiyor.
Yeterince kisinin asilanmamis olmasi, yeni varyantlara asilarin etkisinin belirsizligi gibi sebepler umut kirici olsa da mevcut asilar hastaneye yatis ve ölümü önleme açisindan hala etkin. Asilar gibi önleyici olmasa da Kovid-19 hastalari için üretilen ilaçlar da yeni filizlenen bir umut. ABD’nin satin aldigi 10 milyon adet Paxlovid ilacinin risk altindaki Kovid-19 hastalarinda hastaneye yatislari ve ölümleri önlemede yüzde 89 oraninda etkili oldugunu gösteren çalismalar mevcut. Bin 400 hasta üzerinde yapilan Merk firmasinin Molnupiravir ilaci da hastaneye yatis ve ölümleri yüzde 30 oraninda önlüyor.
Kovid-19’un kisa vadeli etkileri hakkinda bilgi birikimimiz oldukça fazla. Ancak hastalik sonrasi uzun dönemdeki kalici etkiler hakkinda pek az sey biliyoruz. Dünya genelinde hastalar enfeksiyonu geçirdikten sonraki uzun dönemde yorgunluk, nefes darligi, koku ve tat degisikligi, öksürük, kas agrisi, bilissel bozukluk, ishal ve daha pek çok tekrarlayan/devam eden semptomlar bildiriyordu. Hastaligini geçiren pek çok kiside uzun dönemde benzer semptomlar görülmesi üzerine yapilan çalismalar "Uzun Kovid" diye bir kavrami gündeme getirmisti. Bu konuda en kapsamli çalismalar Ingiltere’de baslatildi. Bu çalismalarin sonuçlari, hastaligin vücudumuzda kalici etkiler birakip birakmadigini ortaya çikaracak.
- Okullarin açilmasinin etkileri
Yetiskinlerle kiyasla çocuklar hastaligi daha hafif semptomlarla veya asemptomatik geçiriyorlar. Okullarin açilmasiyla baslayan yüz yüze egitimin salginin seyrini nasil etkileyecegi de gündemdeki konulardan. Elimizde bu konudaki endiseleri azaltacak ve özellikle anne babalarin yüregine su serpecek bazi çalisma sonuçlari var. CDC, okullarda temel önleme stratejileri uygulandiginda okul ortamlarindaki bulasmanin toplumdaki bulasma düzeyinden düsük veya benzer oldugunu ifade ediyor. Ayrica okullarin yeniden açilmasi ile toplumdaki yayilim arasinda da kesin iliski bulunmadigi belirtiliyor.
Yüz yüze egitimin daha güvenli sartlarda yapilmasini tesvik için de "çoklu önlem stratejileri" tanimlaniyor. Bunlar: Asilamanin tesvik edilmesi, maske kullanimi, fiziksel mesafe, vakalari hemen tespit etmek için okullarda tarama testleri, daha iyi havalandirma, el yikama ve solunum hijyeni, hastayken evde kalma ve test yaptirma, temasli takibi, izolasyon ve karantina.
Yapilan çalismalarda okul disinda edinilen ve okula getirilen enfeksiyonlarin yayilmasinin çoklu önleme stratejileriyle sinirlandigi gösterilmis. Zaten vakalarin okullarda tespit edilmesi bulasin okulda oldugu anlamina gelmiyor.
- Varyantlar
DSÖ riskli kategoride dört (Alfa, Beta, Gama, Delta) ve potansiyel riskli kategoride dört (Eta, Iota, Kappa, Lambda) varyant olmak üzere iki kategori tanimlamisti. Delta varyanti orijinal virüsten iki kat daha bulasici ve tam asili kisileri enfekte ettigi gibi bu kisilerin virüsü yaymasina da sebep olabiliyor. Son durumdaki asiri vaka artislarinda da delta varyantinin etkisine dikkat çekiliyor.
- Omicron varyanti
Botswana’da vaka sayisinin birkaç günde 100’lerden 3 binlere yaklasmasiyla gündeme gelen Omicron varyanti (B.1.1.529) simdiye kadarki varyantlarda olmadigi kadar fazla sayida mutasyonu bir arada barindirarak yasama tutundu ve yayilmaya basladi. Bu yeni varyantin asilari, ilaçlari ve testleri etkisiz birakmasi en korkulan durum ve su an arastirmalar devam ediyor. BioNTech asisinin üreticilerinden Ugur Sahin, asinin Omicron varyantina da etkili oldugunu ifade ederek yüreklere su serpse de bu konudaki çalismalar tamamlanmis degil ve diger asi üreticileri Omicron’a karsi asi etkinligini tartismak için çok erken oldugunu ifade ediyor.
Güney Afrikali bilim insanlari bu varyantin delta varyantindan daha bulasici ve hastalik ve asiyla olusan bagisikliktan kaçabilme yeteneginin daha yüksek olabilecegini belirtiyor. Olasi tehlikeyi önlemek için varyantin ilk çiktigi yerde hemen kontrol altina alinmasi ve yayilmasinin önlenmesi mühim. Botswana’dan ülkemize tüm kara, hava, deniz ve demiryolu sinir kapilari bu baglamda seyahate kapatildi.
- Asilarin etkisi ve asi stokçulugu
Dünya genelinde simdiye kadar toplam 7,7 milyar doz asi uygulandi. DSÖ Avrupa Ofisi uygulanan asilarin Avrupa’daki 33 ülkede toplam 470 bin kisinin hayatini kurtardigini açikladi. COVID-NET verilerine göre, hastaneye yatanlarin yüzde 97’si asisiz kisilerden olusuyor. CDC’nin Agustos ayindaki çalismasina göre asisiz kisilerin ölüm ihtimali asili olanlara göre 11,3 kat daha fazla, enfekte olma ihtimali ise 6,3 kat daha fazla. Asiyla olusan bagisiklik yaklasik 6 aylik koruma sagliyor. Yasli veya bagisikligi baskilanmis kisilerde ise antikor düzeyleri daha hizli azaldigindan bu süre daha kisa.
Asi stokçulugu ve firsatçiligi da gündemdeki en önemli sorunlardan. Ülkeler toplamda 15 milyar doz asi siparis verirken bu dozlar esit bir sekilde paylasilmiyor. Tüm asilarin dörtte üçü zengin ülkelerde stoktanmis durumda. Kanada 12 yas ve üzerindeki her kisiye 13 doz asi için sözlesme imzaladi. Fakat Arika’da insanlarin sadece yüzde 6’si tam olarak asilanmis durumda.
Afrika’da asi bulunsa dahi asiyi uygulayacak siringa bulmak dahi zor. UNICEF siringa üretiminin arttirilmasi çagrisinda bulunuyor. Eger 2,2 milyara yakin siringa bulunmazsa küresel asilama çabalari yetersiz kalacak. DSÖ, gelismis ülkelere gereksiz ek asilamadan vazgeçmeleri ve COVAX girisimini desteklemeleri için çagri yapiyor. COVAX az gelismis ülkelere asi kaynagi saglayan erdemli ve stratejik bir girisim. COVAX sayesinde asi satin alma gücü olmayan ülkeler de asiya erisim firsati yakaliyor. Bu proje kapsaminda simdiye kadar 144 ülkeye toplam 580,7 milyon Kovid-19 asisi gönderildi. Ancak zengin ülkeler COVAX’a yeterli bagis yapmaya pek gönüllü degil. Bu konuda DSÖ zengin ülkelerden fakir ülkelere ulastirilmak üzere adeta asi dileniyor; küresel ve kamusal menfaatler için çalisan DSÖ’ye bu durum reva görülüyor.
- Yeni ilaçlar umut artiriyor
Yapilan son çalismalar hastalara verilen favipiravir ilacinin maalesef etkili olmadigini ve erken verilse de hastalik seyrine etkisinin olmadigini gösterdi. Yeni gelistirilen antiviral ilaçlarin ise salginla mücadelede büyük bir dönüm noktasi olacagi düsünülüyor. Su an yildizi parlayan ilaç adaylari Molnupiravir ve Paxlovid.
ABD, Avustralya, Ingiltere, Filipinler, Endonezya, Japonya, Yeni Zelanda, Malezya, Tayland ve Vietnam gibi bazi ülkeler ilaçlar için anlasmalar yapti bile. Ülkemizde Saglik Bakani Fahrettin Koca en erken dönemde hastaliga karsi Molnupiravir ilacinin üretiminin tamamlanacagini ve ilaci vatandasa ücretsiz ulastirilacagini bildirdi.
Salgin hizini hiç kesmeden akisina devam ediyor. Asi karsitligi, sosyal önlemlere ve test yaptirmaya direnç gibi hususlar ise bu akisi daha da hizlandiriyor. Elimizdeki en etkili müdahale araçlari ise asilar, testler, ilaçlar, sosyal önlemler. Bu araçlari dogru, etkin, akilci ve kanita dayali kullandigimiz düzeyde Kovid-19 salginini en az hasarla atlatmak mümkün.
***
[Tip Doktoru Sezanur Nazli Türkoglu Bezmi Alem Vakif Üniversitesi Halk Sagligi Tipta Uzmanlik Ögrencisidir]
[Doktorasini Halk Sagligi Anabilim Dalinda tamamlayan Abdullah Uçar tip doktoru ve aile hekimidir]
Kaynak: AA
***
Aralik 2019’da baslayan Kovid-19 salgini hiz kesmeden yayilmaya devam ediyor. Biz normallessek de salgin normallesmiyor. Salginin ikinci senesi tamamlanirken 260 milyondan fazla insan enfekte oldu ve 5,2 milyon insan yasamini yitirdi. Gerçek ölüm sayisinin ise 17,4 milyon kisi oldugu tahmin ediliyor. En kötü tahminler ise 20,1 milyon ölüme isaret ediyor. Sayilarin net olmama sebebi dünyada nüfusu en az 1 milyon olan 156 ülkeden sadece 84'ünden -yüzde 53’ü- ölümler hakkinda veri elde edilebiliyor olusu. Dünya Saglik Örgütü'nün (DSÖ) geçen yaptigi bir açiklamada, Avrupa’da 2022 yilinin Mart ayina kadar 700 bin ölümün daha gerçeklesebilecegi ifade edildi.
Basta Almanya ve Avusturya olmak üzere Avrupa ülkelerinde günlük vaka sayilari yeni rekorlar kiriyor. Vaka sayilarindaki artisin önde gelen sebeplerini söyle siralamak mümkün: (i) Maske ve fiziksel mesafe tedbirlerinin gevsetilmesi; (ii) Diger varyantlardan daha bulasici olan delta ve omicron varyantlarinin etkisi; (iii) Havalarin sogumasiyla kapali alanlarda daha çok toplanilmasi; (iv) Asi çekimserliginde ve karsitliginda artis, asili kisilerde giderek azalan antikor düzeyleri; (v) Yeni varyantlara karsi asi etkinliginin zamanla azalmasi.
- "Uzun Kovid"
Dünya genelinde 12 yas ve üzerindeki nüfusun yüzde 67,8’i bir doz asi oldu ama bu oran toplumsal bagisiklik sinirina oldukça uzak oldugundan vaka sayilari tirmanmaya devam ediyor. ABD Hastaliklari Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC) artan vaka sayilari sebebiyle Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Izlanda, Almanya, Danimarka’ya seyahat edilmemesini önerdi. Japonya ve Israil ise Omicron varyanti tehlikesi sebebiyle tüm yabanci ülkelere sinirlarini kapatti.
Almanya, Avusturya ve Isviçre, Bati Avrupa’da asisiz nüfus oraninin en yüksek oldugu ülkeler arasinda ve günlük vaka sayilarinin bu ülkelerde fazla görülmesi tesadüf degil. Avusturya asilamanin baslamasindan sonra ilk defa sokaga çikma kisitlamasina geri döndü ve 1 Subat 2022’den itibaren de Kovid-19 asisini zorunlu hale getiriyor. Almanya’da sokaga çikma kisitlamasi tekrar gündemde. Hollanda bar ve restoranlarin aksam 20.00'da kapanmasi kararini alarak kismi kisitlamaya geri dönüyor. Rusya’da da vaka ve ölüm sayilari hizla artiyor.
Yeterince kisinin asilanmamis olmasi, yeni varyantlara asilarin etkisinin belirsizligi gibi sebepler umut kirici olsa da mevcut asilar hastaneye yatis ve ölümü önleme açisindan hala etkin. Asilar gibi önleyici olmasa da Kovid-19 hastalari için üretilen ilaçlar da yeni filizlenen bir umut. ABD’nin satin aldigi 10 milyon adet Paxlovid ilacinin risk altindaki Kovid-19 hastalarinda hastaneye yatislari ve ölümleri önlemede yüzde 89 oraninda etkili oldugunu gösteren çalismalar mevcut. Bin 400 hasta üzerinde yapilan Merk firmasinin Molnupiravir ilaci da hastaneye yatis ve ölümleri yüzde 30 oraninda önlüyor.
Kovid-19’un kisa vadeli etkileri hakkinda bilgi birikimimiz oldukça fazla. Ancak hastalik sonrasi uzun dönemdeki kalici etkiler hakkinda pek az sey biliyoruz. Dünya genelinde hastalar enfeksiyonu geçirdikten sonraki uzun dönemde yorgunluk, nefes darligi, koku ve tat degisikligi, öksürük, kas agrisi, bilissel bozukluk, ishal ve daha pek çok tekrarlayan/devam eden semptomlar bildiriyordu. Hastaligini geçiren pek çok kiside uzun dönemde benzer semptomlar görülmesi üzerine yapilan çalismalar "Uzun Kovid" diye bir kavrami gündeme getirmisti. Bu konuda en kapsamli çalismalar Ingiltere’de baslatildi. Bu çalismalarin sonuçlari, hastaligin vücudumuzda kalici etkiler birakip birakmadigini ortaya çikaracak.
- Okullarin açilmasinin etkileri
Yetiskinlerle kiyasla çocuklar hastaligi daha hafif semptomlarla veya asemptomatik geçiriyorlar. Okullarin açilmasiyla baslayan yüz yüze egitimin salginin seyrini nasil etkileyecegi de gündemdeki konulardan. Elimizde bu konudaki endiseleri azaltacak ve özellikle anne babalarin yüregine su serpecek bazi çalisma sonuçlari var. CDC, okullarda temel önleme stratejileri uygulandiginda okul ortamlarindaki bulasmanin toplumdaki bulasma düzeyinden düsük veya benzer oldugunu ifade ediyor. Ayrica okullarin yeniden açilmasi ile toplumdaki yayilim arasinda da kesin iliski bulunmadigi belirtiliyor.
Yüz yüze egitimin daha güvenli sartlarda yapilmasini tesvik için de "çoklu önlem stratejileri" tanimlaniyor. Bunlar: Asilamanin tesvik edilmesi, maske kullanimi, fiziksel mesafe, vakalari hemen tespit etmek için okullarda tarama testleri, daha iyi havalandirma, el yikama ve solunum hijyeni, hastayken evde kalma ve test yaptirma, temasli takibi, izolasyon ve karantina.
Yapilan çalismalarda okul disinda edinilen ve okula getirilen enfeksiyonlarin yayilmasinin çoklu önleme stratejileriyle sinirlandigi gösterilmis. Zaten vakalarin okullarda tespit edilmesi bulasin okulda oldugu anlamina gelmiyor.
- Varyantlar
DSÖ riskli kategoride dört (Alfa, Beta, Gama, Delta) ve potansiyel riskli kategoride dört (Eta, Iota, Kappa, Lambda) varyant olmak üzere iki kategori tanimlamisti. Delta varyanti orijinal virüsten iki kat daha bulasici ve tam asili kisileri enfekte ettigi gibi bu kisilerin virüsü yaymasina da sebep olabiliyor. Son durumdaki asiri vaka artislarinda da delta varyantinin etkisine dikkat çekiliyor.
- Omicron varyanti
Botswana’da vaka sayisinin birkaç günde 100’lerden 3 binlere yaklasmasiyla gündeme gelen Omicron varyanti (B.1.1.529) simdiye kadarki varyantlarda olmadigi kadar fazla sayida mutasyonu bir arada barindirarak yasama tutundu ve yayilmaya basladi. Bu yeni varyantin asilari, ilaçlari ve testleri etkisiz birakmasi en korkulan durum ve su an arastirmalar devam ediyor. BioNTech asisinin üreticilerinden Ugur Sahin, asinin Omicron varyantina da etkili oldugunu ifade ederek yüreklere su serpse de bu konudaki çalismalar tamamlanmis degil ve diger asi üreticileri Omicron’a karsi asi etkinligini tartismak için çok erken oldugunu ifade ediyor.
Güney Afrikali bilim insanlari bu varyantin delta varyantindan daha bulasici ve hastalik ve asiyla olusan bagisikliktan kaçabilme yeteneginin daha yüksek olabilecegini belirtiyor. Olasi tehlikeyi önlemek için varyantin ilk çiktigi yerde hemen kontrol altina alinmasi ve yayilmasinin önlenmesi mühim. Botswana’dan ülkemize tüm kara, hava, deniz ve demiryolu sinir kapilari bu baglamda seyahate kapatildi.
- Asilarin etkisi ve asi stokçulugu
Dünya genelinde simdiye kadar toplam 7,7 milyar doz asi uygulandi. DSÖ Avrupa Ofisi uygulanan asilarin Avrupa’daki 33 ülkede toplam 470 bin kisinin hayatini kurtardigini açikladi. COVID-NET verilerine göre, hastaneye yatanlarin yüzde 97’si asisiz kisilerden olusuyor. CDC’nin Agustos ayindaki çalismasina göre asisiz kisilerin ölüm ihtimali asili olanlara göre 11,3 kat daha fazla, enfekte olma ihtimali ise 6,3 kat daha fazla. Asiyla olusan bagisiklik yaklasik 6 aylik koruma sagliyor. Yasli veya bagisikligi baskilanmis kisilerde ise antikor düzeyleri daha hizli azaldigindan bu süre daha kisa.
Asi stokçulugu ve firsatçiligi da gündemdeki en önemli sorunlardan. Ülkeler toplamda 15 milyar doz asi siparis verirken bu dozlar esit bir sekilde paylasilmiyor. Tüm asilarin dörtte üçü zengin ülkelerde stoktanmis durumda. Kanada 12 yas ve üzerindeki her kisiye 13 doz asi için sözlesme imzaladi. Fakat Arika’da insanlarin sadece yüzde 6’si tam olarak asilanmis durumda.
Afrika’da asi bulunsa dahi asiyi uygulayacak siringa bulmak dahi zor. UNICEF siringa üretiminin arttirilmasi çagrisinda bulunuyor. Eger 2,2 milyara yakin siringa bulunmazsa küresel asilama çabalari yetersiz kalacak. DSÖ, gelismis ülkelere gereksiz ek asilamadan vazgeçmeleri ve COVAX girisimini desteklemeleri için çagri yapiyor. COVAX az gelismis ülkelere asi kaynagi saglayan erdemli ve stratejik bir girisim. COVAX sayesinde asi satin alma gücü olmayan ülkeler de asiya erisim firsati yakaliyor. Bu proje kapsaminda simdiye kadar 144 ülkeye toplam 580,7 milyon Kovid-19 asisi gönderildi. Ancak zengin ülkeler COVAX’a yeterli bagis yapmaya pek gönüllü degil. Bu konuda DSÖ zengin ülkelerden fakir ülkelere ulastirilmak üzere adeta asi dileniyor; küresel ve kamusal menfaatler için çalisan DSÖ’ye bu durum reva görülüyor.
- Yeni ilaçlar umut artiriyor
Yapilan son çalismalar hastalara verilen favipiravir ilacinin maalesef etkili olmadigini ve erken verilse de hastalik seyrine etkisinin olmadigini gösterdi. Yeni gelistirilen antiviral ilaçlarin ise salginla mücadelede büyük bir dönüm noktasi olacagi düsünülüyor. Su an yildizi parlayan ilaç adaylari Molnupiravir ve Paxlovid.
ABD, Avustralya, Ingiltere, Filipinler, Endonezya, Japonya, Yeni Zelanda, Malezya, Tayland ve Vietnam gibi bazi ülkeler ilaçlar için anlasmalar yapti bile. Ülkemizde Saglik Bakani Fahrettin Koca en erken dönemde hastaliga karsi Molnupiravir ilacinin üretiminin tamamlanacagini ve ilaci vatandasa ücretsiz ulastirilacagini bildirdi.
Salgin hizini hiç kesmeden akisina devam ediyor. Asi karsitligi, sosyal önlemlere ve test yaptirmaya direnç gibi hususlar ise bu akisi daha da hizlandiriyor. Elimizdeki en etkili müdahale araçlari ise asilar, testler, ilaçlar, sosyal önlemler. Bu araçlari dogru, etkin, akilci ve kanita dayali kullandigimiz düzeyde Kovid-19 salginini en az hasarla atlatmak mümkün.
***
[Tip Doktoru Sezanur Nazli Türkoglu Bezmi Alem Vakif Üniversitesi Halk Sagligi Tipta Uzmanlik Ögrencisidir]
[Doktorasini Halk Sagligi Anabilim Dalinda tamamlayan Abdullah Uçar tip doktoru ve aile hekimidir]