İstidrac: Olağanüstü Olan Her Şey Neden Keramet Değildir?

Kürşad Berkkan

Kürşad Berkkan

Bir insan geleceğe dair bazı şeyleri doğru söylüyor, dokunduğu kişinin ağrısı geçtiğini iddia ediyor, rüyaları çıkıyor, kalabalıkların karşısında etkileyici hâller gösteriyor, hatta etrafındaki insanlar onun “sıradan biri olmadığını” düşünmeye başlıyor. Bugünün dünyasında böyle biri birkaç saat içinde “manevî güç sahibi”, birkaç gün içinde “keramet ehli”, birkaç ay içinde de kendisine sorgusuz sualsiz bağlanan bir çevrenin merkezine dönüşebilir. Oysa İslam düşüncesi olağanüstü olanla hak olanı hiçbir zaman otomatik biçimde eşitlemedi. Tam tersine, en tehlikeli yanılgılardan birinin burada başladığını söyledi: Bir olayın şaşırtıcı olması, o olayın Allah katında makbul olduğuna delil değildir.

Bu nokta özellikle gizli ilimler, havas, cinler, rüya, keşif ve ruhaniyet konuşulan çevrelerde hayati önem taşır. Çünkü insan aklı olağan dışı karşısında kolayca teslim olur. Birinin söylediği birkaç şey çıkınca geri kalan yanlışları unuturuz. Bir kişi çevresindekiler üzerinde psikolojik veya sosyal bir etki oluşturunca bunu doğrudan “manevî güç” diye adlandırırız. Bir olayın nasıl gerçekleştiğini açıklayamadığımızda, sebebini hemen görünmeyen âleme taşırız. İslam'ın klasik ilim geleneği ise bu aceleyi frenleyen önemli bir kavram geliştirmiştir: istidrac.

İstidrac kelimesi, bir şeyi derece derece ilerletmek, fark ettirmeden bir sonuca doğru götürmek anlamı taşır. Kur'an'da A‘râf sûresinin 182 ve 183. ayetlerinde, Allah'ın ayetlerini yalanlayanların “bilmedikleri yönden derece derece” sonuçlarına yaklaştırılacağından ve onlara mühlet verileceğinden söz edilir. Taberî ve Kurtubî gibi klasik müfessirler bu ifadeyi, kişinin kendisini emniyette sanmasına yol açacak biçimde nimet ve imkânların devam etmesi; fakat bunun gerçekte onu hakikatten daha da uzaklaştırması şeklinde açıklamıştır. Yani dışarıdan bakıldığında genişleme, başarı ve güç vardır; fakat iç dünyada insan felakete doğru ilerliyor olabilir.

En‘âm sûresinin 44. ayeti aynı düşünceyi daha çarpıcı biçimde anlatır. Kendilerine yapılan hatırlatmayı unutanlara “her şeyin kapıları” açılır; onlar verilenlerle sevindikleri sırada ansızın yakalanırlar. Taberî ve İbn Kesîr bu ayeti, darlığın ardından gelen bolluğun mutlaka ilahî hoşnutluk göstergesi olmadığını anlatan istidrac bağlamında yorumlar. Buradaki teolojik ders serttir: İnsan hayatında işlerin açılması, servetin artması, insanların ona yönelmesi veya önünde engellerin kalkması tek başına “Allah benden razıdır” anlamına gelmez.
İşte aynı ölçü olağanüstü olaylar için de geçerlidir. Klasik İslam düşüncesi, peygamberin doğruluğunu teyit eden mucize ile salih kullara nispet edilen kerameti birbirinden ayırdığı gibi, sihir, hile, göz yanıltma ve istidrac ihtimallerini de ayrıca tartışmıştır. Burada esas mesele “olağanüstü olay gerçekleşebilir mi?” sorusundan çok “Bu olayın dinî anlamı nedir?” sorusudur. Birinin alışılmadık bir şey göstermesi, onun peygamber, veli veya hakikat rehberi olduğunu ispatlamaz. O kişinin inancı, ahlâkı, doğruluğu, Kur'an ve sünnet karşısındaki tutumu, menfaat ilişkileri ve insanları nereye çağırdığı çok daha belirleyici kabul edilmiştir.

Keramet kavramının İslam tarihinde tartışmasız ve tek biçimli bir geçmişi de yoktur. Özellikle 10. ve 11. yüzyıllarda evliyanın kerametlerinin kabul edilip edilmeyeceği üzerine ciddi tartışmalar yaşanmıştır. Maribel Fierro'nun Endülüs üzerine yaptığı çalışma, “karâmâtü'l-evliyâ” meselesinin tasavvufun gelişimi sırasında hem dinî hem toplumsal bir polemik konusu olduğunu gösteriyor. Yani bugün bazen anlatıldığı gibi bütün Müslüman âlimler her veli hikâyesini sorgusuz kabul etmiş değildir. Keramet fikrini kabul eden çevreler bile onu peygamberlik mucizesiyle aynı seviyeye çıkarmamaya çalışmıştır.

Kuşeyrî'nin Risâle'sinde kerametlere özel bölümler ayrılması tesadüf değildir. Kuşeyrî, sûfî geleneğin meşruiyetini savunurken olağanüstü olayları merkeze koymaz; asıl değeri kulun Allah'a bağlılığı, doğruluğu ve ahlâkında arar. Modern akademik çalışmalar da Kuşeyrî'nin eserlerinde evliya ve keramet konusunun bulunduğunu, ancak bunların tasavvufî yolun bütünü içinde değerlendirildiğini ortaya koyuyor. Başka bir ifadeyle, klasik sûfî için keramet hedef değildir; hedef Allah'a kulluktur.

Bu nokta günümüzde çok kolay tersine çevriliyor. İnsanlar bir kişiyi ibadet, ahlâk ve bilgiyle değil; hakkında anlatılan “olağanüstü hikâyelerle” tanımaya başlıyor. “Şu kişinin geleceği bildiği söyleniyor”, “filancanın duasıyla yağmur yağmış”, “şu zat birinin aklından geçeni söylemiş”, “şu hoca cinleri görüyormuş” gibi anlatılar, kişinin bütün dinî otoritesinin temeli hâline geliyor. Oysa klasik anlayışta tam tersine, olağanüstü iddia kişinin güvenilirliğini otomatik biçimde artırmaz; daha fazla ihtiyat gerektirir.

Çünkü istidrac tam olarak bu güven mekanizmasını hedef alan bir kavramdır. İnsan bazen sahip olduğu imkânı, gördüğü ilgiyi veya yaşadığı olağanüstü hâli kendisinin doğru yolda olduğunun delili sanabilir. Kur'an'ın uyarısı, nimet ile rızanın birbirinden ayrılabileceğidir. Bir kişi günah ve kibir içinde ilerlerken dünyası genişliyorsa, bu genişlik bazen onu uyandırmak yerine daha da körleştirebilir. Bu nedenle klasik metinlerde istidrac, dışarıdan lütuf gibi görünen fakat içeride insanı hakikatten uzaklaştıran tehlikeli bir süreç olarak ele alınmıştır.

Burada önemli bir mantık hatası var: “Allah izin vermeseydi bu olay gerçekleşmezdi; gerçekleştiğine göre Allah bunu onaylıyor.” İslam kelâmı böyle bir sonuç çıkarmaz. Allah'ın bir şeyin var olmasına izin vermesi, o şeyden razı olduğu anlamına gelmez. Zulüm de Allah'ın yarattığı dünyada gerçekleşir; yalan söyleyen insan da konuşma kudretini Allah'ın yarattığı imkânlarla kullanır. Fiilin meydana gelmesi ile fiilin ahlâkî olarak onaylanması farklıdır. Bu ayrım yapılmadığında, her başarı ve güç ilahî tasdik gibi görünmeye başlar.

Sihir tartışması da bu nedenle önemlidir. Kur'an sihri konu edinir fakat onu peygamberî mucizeyle özdeşleştirmez. Hz. Musa kıssasında sihirbazların gösterisi insanların gözlerini etkileyen ve onları korkutan bir performans olarak anlatılır; Musa'nın mucizesi ise farklı bir kategoridedir. Bakara 102'de sihir, insanlara zarar verebilecek ve imtihan niteliği taşıyan bir alan olarak geçer. Dolayısıyla İslam'ın kendi metni bile “olağanüstü görünen şey = ilahî onay” formülünü kabul etmez.

Üstelik her olağanüstü görünen olay metafizik olmak zorunda değildir. İllüzyon, sahne tekniği, seçici anlatım, soğuk okuma, psikolojik telkin, yanlış hatırlama ve sosyal baskı insanlara son derece güçlü deneyimler yaşatabilir. Bir medyumun onlarca tahmininden iki tanesinin tutması, izleyicilerin yalnızca bu iki tahmini hatırlamasına yol açabilir. Bir kişinin ağrısının seans sırasında azalması, telkin veya doğal dalgalanmayla ilişkili olabilir. Bunları küçümsemek gerekmez; fakat açıklanabilir psikolojik süreçleri doğrudan keramet veya metafizik güç olarak adlandırmak, araştırmayı daha başlamadan bitirir.

Aynı durum parapsikolojik iddialar için de geçerlidir. Telepati, prekognisyon veya anomal bilgi edinimi üzerine deneysel çalışmalar yapılmıştır ve bazı araştırmacılar istatistiksel anomaliler bildirmiştir. Ancak bu çalışmaların varlığı belirli bir kişinin “veli”, “seçilmiş” veya “Allah tarafından özel yetkilendirilmiş” olduğunu göstermez. Diyelim ki bir gün insan zihninin bugün bilmediğimiz bir biçimde bilgi alabildiği bilimsel olarak kanıtlandı. Bu bile başlı başına dinî makam ispatı olmayacaktır. Fiziksel veya psikolojik bir yetenek ile manevî üstünlük aynı kategori değildir.

İslam tarihindeki velayet anlayışının en sağlam taraflarından biri tam da burada görülür. Veli kelimesi “gösteri yapan kişi” anlamına gelmez. Kur'an'ın Yunus sûresi 62-63. ayetlerinde Allah'ın velileri, iman eden ve takva sahibi olan kimseler olarak tarif edilir. Ayet “havada uçanlar”, “geleceği söyleyenler” veya “gizli âlemleri görenler” diye bir tarif yapmaz. Ölçüyü iman ve takvaya bağlar. Bu, metafizik merakın büyüsüne kapılan insan için son derece sade ama güçlü bir filtredir.

Tasavvuf tarihinde de hakiki sûfîlerin bir kısmı keramet anlatılarına mesafeli davranmıştır. Bunun sebebi kerameti bütünüyle inkâr etmeleri değil, müridin olağanüstü hâllere takılıp yolun asıl maksadını kaybetmesinden korkmalarıdır. İnsan bir kez “ben farklıyım” duygusuna kapıldığında, en tehlikeli şey artık dışarıdaki düşman değil içerideki kibirdir. Kişi kendisine gelen ilhamı vahiy, sezgiyi kesin bilgi, gördüğü rüyayı emir ve çevresindeki ilgiyi seçilmişliğin kanıtı saymaya başlayabilir.

İstidracın psikolojik tarafı da burada devreye girer. İnsan başarı gördükçe kendi yönteminin doğru olduğuna inanır. Yanlış yaptığında hemen sonuçla karşılaşmıyorsa bunu “Allah bana izin veriyor” diye yorumlayabilir. Takipçisi arttıkça eleştiriden uzaklaşır. Çevresindekiler yalnızca başarı hikâyelerini anlattığında kişi kendi yanılmazlık efsanesine inanmaya başlayabilir. Böylece dışarıdan manevî yükseliş gibi görünen şey içeride ahlâkî çöküşe dönüşür. Kur'an'ın istidrac uyarısını bu açıdan yalnızca ahiret azabı değil, insanın kendi kendisini aldatma mekanizması olarak da okumak mümkündür.

Burada çok sert bir ölçü gerekir: Bir insan olağanüstü şeyler gösterdiğini iddia ediyor ama para, şöhret, cinsel istismar, korku veya mutlak itaat talep ediyorsa, yapılması gereken ilk şey onun “kerametini” konuşmak değildir. Önce davranışına bakılır. İnsanları Allah'a mı bağlıyor, kendisine mi? Soru sorulmasına izin veriyor mu? Yanıldığını kabul ediyor mu? Dinin açık hükümlerini kendi özel keşifleriyle geçersiz kılmaya çalışıyor mu? Eleştireni “manevî olarak helak olur” diye korkutuyor mu? İşte bunlar olağanüstü hikâyelerden çok daha önemli verilerdir.

Çünkü klasik Sünnî düşüncede keramet şeriatı iptal eden bir yetki belgesi değildir. Bir kişi “bana keşfen bildirildi, artık namaz bana gerekmez” dediği anda, gördüğü olağanüstü hâlin dinî değerini tartışmanın anlamı kalmaz. İlham, keşif ve rüya peygamber vahyinin yerine geçemez. Dinî yükümlülüğü kaldıran özel bir ruhani lisans yoktur. Bu ilke tasavvufu peygamberlik iddiasından ve kontrolsüz ezoterizmden ayıran temel sınırlar arasındadır.

Modern çağda bu mesele daha da karmaşık hâle geldi çünkü video, kurgu ve sosyal medya “keramet endüstrisi” üretebiliyor. Bir olayın başlangıcını göstermeyen kısa kayıtlar, önceden hazırlanmış izleyiciler, kesilmiş görüntüler veya doğrulanması mümkün olmayan kişisel hikâyeler saniyeler içinde milyonlara ulaşabiliyor. Eski menkıbe kültüründe bir hikâyenin yayılması yıllar sürebilirken bugün birkaç saat yeterli. Bu hız, olağanüstü iddiayı araştırmadan önce ona inanma baskısı oluşturuyor.

Bu nedenle “olağanüstü olay gerçekten oldu mu?” sorusu yalnızca ilk aşamadır. İkinci soru “nasıl oldu?”, üçüncü soru “bunu nasıl biliyoruz?”, dördüncü ve daha önemlisi ise “olduysa bile dinî olarak neyi ispatlıyor?” olmalıdır. İnsanların çoğu ilk sorudan doğrudan sonuca atlıyor. Bir olayın açıklanamaması, o olayın sahibine dinî otorite vermez.

İstidrac kavramının rahatsız edici gücü tam da burada ortaya çıkar. O bize, bazen insanın istediği şeylerin gerçekleşmesinin bile bir uyarı olabileceğini söyler. Her kapanan kapı ceza olmadığı gibi, her açılan kapı da mükâfat değildir. Her kayıp gazap, her kazanç rıza değildir. İnsan kendi ahlâkını ve yönünü yalnız sonuçlara bakarak ölçerse çok kolay yanılır.
Gizli ilimlerde bu ölçü daha da gereklidir. Bir çalışma sonrası tesadüfî bir sonuç gerçekleştiğinde hemen “işlem tuttu” denilebilir. Bir rüya gerçekleştiğinde yüzlerce gerçekleşmeyen rüya unutulabilir. Birinin sezgisi birkaç kez doğru çıktığında “kalbi açık” ilan edilebilir. Oysa usul, sadece sonucu değil yöntemi ve delili de sorgular. Hakikat, heyecanın hızında değil; ölçünün sabrında ortaya çıkar.

Belki keramet ile istidrac arasındaki en basit farkı sonuçta değil, insanın üzerinde bıraktığı ahlâkî izde aramak gerekir. Olağanüstü hâl kişiyi daha mütevazı, daha dürüst, daha sorumlu ve Allah'a karşı daha korkulu hâle getiriyorsa klasik dindarlık açısından olumlu bir işaret sayılabilir. Kibir, mutlak otorite, para tutkusu, şehvet, insanları korkutma ve hesap vermeme duygusunu büyütüyorsa, gösterinin ihtişamı ne olursa olsun ortada ciddi bir problem vardır.
İslam'ın metafizik dünyası olağanüstü olana kapalı değildir. Mucizeyi kabul eder, kerameti bütünüyle reddetmez, ilham ve keşif kavramlarını tanır. Fakat aynı gelenek sihirden, şeytanî telkinden, nefsin aldatmasından ve istidractan da söz eder. Yani görünmeyen âleme inanmak, görünmeyen adına yapılan her iddiayı kabul etmek değil; tam tersine daha sıkı ölçü kullanmak demektir.

Belki bugün en çok unuttuğumuz cümle şudur: Hakikat şaşırtıcı olmak zorunda değildir. Bir insan hiçbir olağanüstü hâl göstermeden Allah katında değerli olabilir; başka biri yüzlerce insanı şaşırtırken kendi nefsinin esiri olabilir. Kur'an'ın ölçüsü gösteri değil, istikamettir. Bu yüzden birinin havada yürümesi, geleceği söylemesi veya insanların gizlisini bildiğini iddia etmesi karşısında sorulacak ilk soru “Bunu nasıl yapıyor?” değil, “Bu insan bizi nereye çağırıyor?” olmalıdır.
İstidracın en korkutucu yanı insanın başına kötülük gelmesi değildir. Tam tersine, her şey yolunda giderken yanlış yolda olduğunu fark edememesidir. İşte bu nedenle İslam düşüncesi olağanüstü olana hayranlıkla değil, ölçüyle bakmayı öğretir. Keramet varsa bile onukeramet yapan gösterinin büyüklüğü değil, hakikate hizmetidir. Aksi hâlde insanın gözünü kamaştıran şey, belki de onun önündeki yolu daha karanlık hâle getiriyordur.

Kaynaklar
-Kur'an-ı Kerim: A‘râf 7/182-183; En‘âm 6/44; Kalem 68/44-45; Yûnus 10/62-63; Bakara 2/102.
-Taberî, Câmiʿu'l-beyân, A‘râf 7/182 ve En‘âm 6/44 tefsiri.
-Kurtubî, el-Câmiʿ li-ahkâmi'l-Kurʾân, A‘râf 7/182 tefsiri.
-İbn Kesîr, Tefsîrü'l-Kurʾâni'l-Azîm, En‘âm 6/44 tefsiri; istidrac bağlamındaki rivayet ve yorumlar.
-el-Kuşeyrî, er-Risâletü'l-Kuşeyriyye, velâyet ve keramet bölümleri.
-Maribel Fierro, “The polemic about the karāmāt al-awliyā' and the development of Ṣūfism in al-Andalus”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 55/2, 1992, s. 236-249.
-Tim Winter (ed.), The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology, Cambridge University Press, 2008.
-Frank Griffel, Al-Ghazali's Philosophical Theology, Oxford University Press, 2009.
-Kenneth Garden, The First Islamic Reviver: Abu Hamid al-Ghazali and his Revival of the Religious Sciences, Oxford University Press, 2014.


— Kürşad Berkkan